‘Ik begrijp wel dat mensen veel wc-papier kopen’

Omgaan met onzekerheid De Covid-19-uitbraak creëert grote onzekerheden voor bijna iedereen. Online circuleren al lijstjes met tips om ‘mentaal gezond’ te blijven.

Overal ter wereld stelt het coronavirus mensen voor onzekerheden: zij weten niet of ze het virus zullen ontlopen, maar ook niet wanneer ze weer naar hun werk kunnen en hoe snel ze hun (groot)ouders weer kunnen knuffelen.

De een heeft meer ervaring met zo’n onzeker perspectief dan de ander. Voor bijvoorbeeld asielzoekers, Groningse huizenbezitters en slachtoffers van de Belastingdienst is het allang onderdeel van hun leven; veel anderen zijn, zeker in Nederland, niet meer gewend aan onzekerheid op deze schaal.

Daarbij doen mensen steeds meer hun best de onzekerheid, of onvoorspelbaarheid, van het leven te beheersen. Voorheen onbekend terrein wordt met apps, tests en metingen in kaart gebracht. Van alles is voorspelbaar gemaakt, van regenbuien tot erfelijke ziektes. Ook de politiek doet aan deze beheersdrift vrolijk mee: in verkiezingstijd bestoken politici elkaar met toekomstscenario’s van het Centraal Planbureau.

In de coronacrisis zijn er ook scenario’s, maar dit keer is het anders: politici geven openlijk toe dat zij niet zeker weten of de gekozen optie de beste is.

Elektrische schok

Het ervaren van onzekerheid is, zeker in vergelijking met emoties als angst, een nog weinig onderzocht psychologisch verschijnsel, zegt Tom Postmes, hoogleraar sociale psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Duidelijk is in elk geval dat onzekerheid leidt tot stress. De een kan daar beter tegen dan de ander, maar over het algemeen vermijden mensen onzekere situaties. Zo bleek vier jaar terug in een vaak aangehaald experiment dat mensen liever zeker een elektrische schok krijgen dan misschien.

„Onzekere situaties geven lichamelijke reacties: een hogere hartslag, meer zweet enzovoort”, zegt Frenk van Harreveld, hoogleraar sociale psychologie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). „Dat is onprettig, en daarom proberen we op allerlei manieren die onzekerheid te verminderen, controle te krijgen over de situatie.” Omdat mensen de échte situatie in dit geval niet kunnen beheersen, zoeken ze naar „secundaire of compensatoire controles”, zegt Van Harreveld. Dan gaan ze hamsteren of mondkapjes achteroverdrukken. „Zo creëren ze schijnveiligheid, maar in psychologische zin heeft dat wel nut. Ik kan wel schamper doen over mensen die tien pakken wc-papier kopen en het is objectief gezien ook asociaal, maar ik begrijp de neiging heel goed.”

Mensen vinden het onprettig als ze het gevoel hebben dat de overheid de controle verliest

Tom Postmes hoogleraar sociale psychologie

Mensen die controlegebrek ervaren, gaan meer hechten aan een sterke overheid, vertelt Van Harreveld. „Als je zelf geen controle hebt, wil je dat de overheid dat heeft.” Maar vervolgens treedt een paradox op. Mensen waarderen het als een autoriteit transparant is over onzekerheden: zo iemand vinden ze integer. Maar tegelijk verlangen ze dat die autoriteit richting geeft en zegt: zó gaan we het doen.

Van Harreveld: „En dat is nu moeilijk. Als je als burger ziet dat scholen eerst open blijven en dan ineens dichtgaan, leid je daaruit af dat de overheid het ook allemaal niet weet.”

Tom Postmes beaamt dit. „Mensen vinden het ontzettend onprettig als ze het gevoel hebben dat de overheid de controle verliest. Ze willen erop kunnen vertrouwen dat ook als er dingen misgaan, the powers that be de situatie weer in goede banen zullen leiden. Wie die powers zijn, kan verschillen. God, de overheid, of de wetenschap.” Ook hij erkent dat dit lastig is. Zeker voor wetenschappers: twijfel hoort bij hun metier. „Het is een naïeve veronderstelling dat meer data altijd meer duidelijkheid en zekerheid verschaffen,” zegt Postmes. „Mijn ervaring met onderzoek is dat hoe meer je leert, hoe meer vragen je er ook over hebt. Vertrouw nooit een wetenschapper die zegt dat hij het heel zeker weet.”

Zelf aan het rekenen slaan

Vandaar misschien de neiging van mensen om dan zélf maar aan het rekenen te slaan. De afgelopen dagen wemelde het op sociale media van de leken die zich expert waanden op het gebied van epidemiologie of virologie. „Verschillende mensen van wie ik helemaal niet wist dat ze die capaciteiten hadden, sturen mij ineens grafiekjes”, zegt Van Harreveld. „Mensen voelen zich kwetsbaar en gaan dan maar uitrekenen hoe het zit met die curves. Dan hebben ze in ieder geval een gevoel van controle over de toekomst.”

De afgelopen weken blijkt weer dat niet iedereen hetzelfde reageert op onzekerheid. Sommige mensen storten helemaal in, andere gaan, voor zover dat kan, stoïcijns door met hun bezigheden. Waaraan ligt dat? Eén aspect is karakter: sommige mensen hebben een hogere ‘ambiguïteitstolerantie’ dan anderen, zegt Van Harreveld. Dat betekent dat zij beter kunnen omgaan met onzekere situaties.

Het helpt om orde en structuur in je leven aan te brengen

Frenk van Harreveld hoogleraar sociale psychologie

Een ander aspect bleek uit het onderzoek van Tom Postmes naar de gevolgen van de Groningse aardbevingen op de gemoedsgesteldheid van bewoners van het gebied. Postmes vroeg zich af hoe het komt dat sommige mensen hoop blijven houden op verbetering, terwijl andere de moed allang hebben opgegeven. Daaruit bleek dat de mate van controle over de situatie niet zo’n rol speelde. „Sommigen krijgen als ze weinig controle hebben het negatieve gevoel dat ze ‘vastzitten’, terwijl anderen het door het gebrek aan controle makkelijker vinden om de problemen los te laten”, leest Postmes voor uit zijn onderzoek.

Bepalender voor wel of geen hoop hebben was de mate waarin de problematiek het leven van de bewoners overheerste. De hoopvolle mensen slaagden erin hun situatie te relativeren en zich te concentreren op activiteiten waarvan ze energie kregen.

Het gevoel van hopeloosheid wordt voor de Groningers dus meer bepaald door de omgang met onzekerheid dan door een reductie ervan; Postmes denkt dat dit ook geldt in de huidige coronacrisis. De grote vraag is: hoe zorg je ervoor dat de onzekerheid je niet overweldigt? Zeker voor piekergevoelige types is zoiets lastig. Online circuleren al lijstjes met tips om ‘mentaal gezond’ te blijven: genoeg bewegen, mediteren, je richten op je directe omgeving. Mensen geven hier gehoor aan, zo bleek vrijdag: onder de meest bestelde producten bij bol.com waren veel sportattributen én tuinaarde.

„Het helpt om op allerlei manieren orde en structuur in je leven aan te brengen”, zegt Frenk van Harreveld. „Bijvoorbeeld door een dagplanning te maken met concrete doelen. Zo zorg je ervoor dat je een beetje controle terugkrijgt in je leven. Ik doe dat zelf ook. Als er in mijn leven veel aan de hand is, ga ik proberen dingen minutieus te plannen en krijg daardoor vaak wat meer het gevoel dat ik de boel in de hand heb.”

Dagelijks theemoment

Tom Postmes is daar ook mee bezig. Hij werkt vanuit huis, zijn drie kinderen werken aan opdrachten voor school. Om stipt kwart voor elf moet hij ophangen voor het dagelijkse theemoment. „Dan moet ik koekjes geven aan mijn kinderen.” Wat volgens hem ook helpt: niet te veel het nieuws volgen, en je richten op wat je kunt betekenen voor anderen. „Bied je diensten aan. Dat is het positieve hiervan: een catastrofe geeft een duidelijke impuls aan gemeenschapsvorming. Het is alleen jammer dat we niet op een tastbaardere manier de handen ineen kunnen slaan, door de sociale afstand.”

Het is een erg zware tijd voor iedereen, zeker voor de mensen bij wie werk en gezin nu letterlijk door elkaar lopen, zegt Postmes. Toch kunnen mensen zo’n situatie lang volhouden, „zolang het duidelijk is dat het een collectieve opgave is”. De vraag is hoe lang dat besef beklijft. Frenk van Harreveld vreest dat mensen op den duur laconiek worden, omdat de situatie normaliseert. „Alles went, ook de grootst mogelijke ellende. Misschien denken mensen dan: ja jongens, ik ga nu lekker wel m’n verjaardag vieren met vijftig anderen.”