Niet alleen gejuich over staatssteun

Luchtvaart KLM krijgt steun van de overheid om de coronacrisis door te komen. Ook elders schieten regeringen hun maatschappijen te hulp. Maar staatssteun doorkruist sanering van de sector. Zwakke partijen die zonder steun failliet zouden gaan blijven nu in leven.

Een stewardess van Alitalia op luchthaven Leonardo da Vinci-Fiumicino, het internationale vliegveld van Rome. De Italiaanse luchtvaartmaatschappij wordt genationaliseerd.
Een stewardess van Alitalia op luchthaven Leonardo da Vinci-Fiumicino, het internationale vliegveld van Rome. De Italiaanse luchtvaartmaatschappij wordt genationaliseerd. Foto Roberto Monaldo

Opluchting bij KLM. Het pakket aan steunmaatregelen van het kabinet biedt verlichting in de coronacrisis. En er is een akkoord met de vakbonden over invoering van de maatregelen. Ze gelden voor drie maanden, met een mogelijke verlenging van nog eens drie maanden. Belangrijk is de nieuwe regeling voor werktijdverkorting, waarbij de overheid 90 procent van het loon vergoedt en KLM de resterende 10 procent. De komende drie maanden worden geen KLM’ers op bedrijfseconomische gronden ontslagen.

De werknemers halen opgelucht adem, maar het gevaar voor het bedrijf is nog niet geweken. Ook met de steun van het kabinet ten aanzien van belasting, rente en leningen blijft het gebrek aan inkomsten het grote probleem voor KLM. Het aantal vluchten gaat naar 10 à 20 procent van normaal, maar veel kosten lopen door. Vooruitbetaalde tickets moeten worden terugbetaald. KLM moet nog steeds alles op alles zetten om de lente en de zomer door te komen.

Lees ook over de crisismaatregelen van KLM

Datzelfde geldt voor luchtvaartmaatschappijen overal ter wereld. Koepelorganisatie IATA sloeg deze week alarm. Volgens topman Alexandre de Juniac moeten regeringen snel handelen om de ondergang van de mondiale luchtvaart te voorkomen. Dat kan op drie manieren: directe financiële steun, leningen of garanties op leningen en belastingverlichting. De Juniac zei ook waarom de luchtvaart meer steun nodig heeft dan andere sectoren. Omdat verbinding cruciaal is, en omdat luchtvaart hard nodig is als de wereld zich van deze klap herstelt.

Van Trump tot Hoekstra

Aan bereidheid tot steun ontbreekt het niet. Van Donald Trump tot Wopke Hoekstra, politici beloven dat ze alles zullen doen wat nodig is om de luchtvaart in hun land overeind te houden. De omstandigheden zijn immers uitzonderlijk, de crisis is ongekend. Met toerisme en reisbranche erbij staan 70 miljoen banen op het spel, volgens IATA.

Naast begrip voor alle steun klinken echter ook kanttekeningen bij de gretigheid waarmee overheden de sector nu te hulp schieten.

Er zijn kanttekeningen van economische aard. Waarom moeten private ondernemingen, die goede jaren achter de rug hebben, gered worden met publieke middelen? Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen vragen 50 miljard dollar aan steun van de overheid. Ze hebben geld tekort. Geen wonder: in de laatste tien jaar, zo berekende zakensite Bloomberg, besteedden de vijf grootste Amerikaanse maatschappijen 96 procent van hun kasgeld aan de aankoop van eigen aandelen. De laatste vijf jaar, becijferde de Britse krant The Guardian, besteedden ze 45 miljard dollar aan dividend en eigen aandelen. Bestuurders van die vijf maatschappijen ontvingen in dezelfde periode 750 miljoen dollar.

Lees ook over het bedrijfsmodel van luchtvaartmaatschappijen

Voor de luchtvaart als economische sector hebben de reddingsoperaties een ongewenst neveneffect. Ze doorkruisen de sanering die anders zou plaatsvinden. Zwakke partijen die zonder steun failliet zouden gaan, blijven nu in leven. Alitalia, de nationale maatschappij van Italië, wordt nu met 500 miljoen euro genationaliseerd. Sinds 2000 heeft Alitalia geen winst gemaakt, de laatste drie jaar stopte de overheid er al 900 miljoen euro in.

Staatssteun staat marktwerking in de weg, zegt luchtvaartonderzoeker Floris de Haan, verbonden aan het Erasmus Centre for Urban, Port and Transport Economics. „Veel landen zijn zeer gehecht aan een nationale maatschappij. Van marktwerking is dan beperkt sprake. Door zwakke maatschappijen te behouden, blijven overcapaciteit en inefficiënte netwerken bestaan.”

De Haan wijst op het verschil tussen de VS en Europa. In de VS vond al eerder consolidatie plaats en hebben de vier grootste maatschappijen 80 procent van de markt in handen. „Dat heeft ervoor gezorgd dat die maatschappijen veel efficiënter werden en meer winst gingen maken.”

Liquiditeitscrisis

Een deze week gepresenteerde analyse van IATA maakt duidelijk hoe slecht veel luchtvaartmaatschappijen presteren. Slechts dertig maatschappijen maakten de laatste jaren winst. Navraag bij IATA leert dat de Europese prijsvechters Ryanair, easyJet en Wizz Air in de top-10 van winstgevendheid staan, naast de Amerikanen. British Airways staat op nummer 2, Lufthansa op 7, Air France-KLM op 17.

Buiten de financieel gezonde top-30 kwakkelde het gros van de maatschappijen al voordat de coronacrisis uitbrak. In deze ‘liquiditeitscrisis’ heeft driekwart van de maatschappijen geld in kas voor drie maanden of minder. Het zegt veel over de sector: scherpe concurrentie, lage prijzen en marges, hoge schulden en risico’s.

Er zijn nog meer kanttekeningen. Tegenstanders van de groei van de luchtvaart pleiten voor voorwaarden aan de staatssteun. Zij ervaren het stilvallen van de luchtvaart als een verademing en hopen dat de crisis zal leiden tot een kanteling. Ze willen niet dat de luchtvaartmaatschappijen, net als eerder de banken, na redding door de overheid onveranderd doorgaan.

Ook Jos Cozijnsen, CO2-expert van adviesbedrijf Climate Neutral Group, ziet de staatssteun als een „mooie kans” om de luchtvaart te verduurzamen. „Laten we proberen om het geld zo groen mogelijk te besteden. Na deze crisis zal de luchtvaart langzaam weer worden opgebouwd en daar kun je als overheid voorwaarden aan stellen. Verplichte bijmenging van biobrandstof, of de inzet van nieuwe, schonere vliegtuigen. KLM haalt de oude, vervuilende Boeing 747 een jaar eerder dan gepland uit dienst, dat is al een positief effect.”

In de VS heeft het fenomeen klimaatvriendelijke luchtvaartredding de politiek bereikt. Acht Democratische senatoren deden deze week in een open brief een oproep om in ruil voor steun eisen te stellen aan CO2-reductie. Uit de brief: „Wij geloven dat financiële steun gepaard moet gaan met de eis dat bedrijven op een verantwoorde manier opereren.”

Begin dit jaar was verduurzaming de grootste uitdaging voor de luchtvaart. Nu is het de coronacrisis. In de staatssteun ontmoeten ze elkaar.