Opinie

Coronacrisis maakt staat machtiger en van burger een risicofactor

Grondrechten

Commentaar

Onder druk wordt alles vloeibaar. En dat blijkt ook te gelden voor burgerrechten in democratische rechtsstaten die zich een uitweg zoeken uit een pandemie waarvoor nog geen vaccin is. Overal in Europa worden burgerrechten opgeschort, tussen haakjes gezet, in privileges veranderd: alleen nog buiten komen als de burger daar een ‘goede uitleg’ bij heeft.

Even geen onbelemmerd recht op vereniging of vergadering meer, geen recht om zich in de publieke ruimte vrij te bewegen, om in kerken, moskeeën of tempels geloof te belijden, om het land te verlaten, om live op te treden voor menigten, om asiel te zoeken. Het is in Europa – en daarbuiten – nu in wisselende mate van drang of dwang verplicht om binnen te blijven en onderling afstand te houden.

De staat heeft een rem op het personenverkeer gezet op een schaal die in ieder geval in Europa zonder precedent is. Ook het vrije verkeer van goederen en diensten komt krakend tot stilstand, getuige de verscherpte grenscontroles aan veel landsgrenzen en het vliegverkeer dat stokt.

Lees ook: Staat perkt burgerlijke vrijheden radicaal in

Daarbij valt op dat niemand daar (nog) echt bezwaar tegen maakt. Uit lijfsbehoud is de burger bereid om soevereiniteit op te geven en de staat ruimte te bieden. De burger past zich aan, improviseert, maakt er het beste van en hoopt dat het ergens goed voor is. En vooral ook dat het snel weer voorbij is, wat overigens nog maar de vraag is. Daarbij is de sleutel vertrouwen in de overheid. Ook dat de burger deze vrijheden weer terugkrijgt. Dat dit dus géén welkome praktijkoefening van de surveillancestaat in wording zal blijken te zijn. Waarin onder het mom van volksgezondheid de burger voortaan standaard als infectiehaard zal worden bejegend. Wiens lichaamstemperatuur bijvoorbeeld te allen tijde moet kunnen worden afgelezen. Wiens medische gegevens en reisgeschiedenis noodzakelijkerwijs voortaan openbaar zullen zijn.

De mens als risicodrager, eerder dan als de vrije burger die zichzelf ooit een grondwet heeft gegeven en aan wie de staat dus zijn legitimiteit en gezag ontleent. Niet andersom, een misverstand dat bij autoritaire staten of populisten heerst: de vrije burger als bedreiging van de staat, meestal retorisch gelijkgesteld aan ‘het volk’. Dat bestaat over het algemeen vooral uit minderheden, die recht hebben op bescherming tegen de staat en elkaar.

Het is nog te vroeg om vast te stellen hoe corona de rechtsstaat zal veranderen. Maar het staat nog te bezien of privacy en de vrijheid om zich te mogen verplaatsen deze gezondheidscrisis ongeschonden zullen overleven. Dat is reden voor waakzaamheid.

Het was verder navrant dat de eerste noodmaatregel die het kabinet vorige week nam het feitelijk sluiten van de asielaanvraagprocedure betrof. En daarmee dus ook van de asielopvang. Dat trof de allerzwaksten. Gevolgd door het grotendeels sluiten van de gerechten, het sterk inperken van arrestaties door politie en vervolgingen door justitie, het intrekken van proefverloven voor gedetineerden en het uitstellen van alle werkstraffen.

Daarmee staat de rechtspleging op een lager pitje. Dat is niet vol te houden. De strafrechtspraak schorsen betekent slachtoffers duperen, criminaliteit tolereren, verdachten voortijdig moeten vrijlaten. Mensen verplicht thuis houden miskent bovendien dat voor velen dat geen veilige omgeving is. Hier dreigt de staat in een kerntaak te gaan falen, wat even desastreus is voor de rechtsstaat als grondrechten schrappen.