Geen enkel land is graag naamgever van een virus

‘China Virus’ De naam van het Covid-19-virus is inzet geworden van een propagandastrijd tussen Beijing en Washington, nu president Trump de term ‘China-virus’ probeert te munten.

De Amerikaanse president Trump ontving woensdag verpleegkundig personeel in het Witte Huis om te spreken over de uitbraak van het Covid-19-virus.
De Amerikaanse president Trump ontving woensdag verpleegkundig personeel in het Witte Huis om te spreken over de uitbraak van het Covid-19-virus. Foto KEVIN DIETSCH / EPA/

Sinds enkele dagen volhardt de Amerikaanse president Donald Trump in zijn keuze om het nieuwe coronavirus aan te duiden als het ‘China-virus’. De kritiek dat dit stigmatiserend zou zijn richting Chinezen, legt hij ferm naast zich neer. „Dit is in het geheel niet racistisch, helemaal niet. Het komt uit China. Ik wil accuraat zijn”, stelde Trump woensdag tijdens zijn dagelijkse persconferentie.

Later verduidelijkte het Witte Huis via Twitter. „Spaanse griep. West-Nijlvirus. Zika. Ebola. Allemaal vernoemd naar plaatsen.” Op zich klopt dit laatste, maar juist het voorbeeld van de Spaanse griep laat zien hoe heikel geografische naamgeving van virussen kan zijn. Dit influenzavirus (type H1N1) dat tussen begin 1918 en eind 1920 een mondiale pandemie met miljoenen doden veroorzaakte, kwam hoogstwaarschijnlijk niet uit Spanje. Het heet de Spaanse griep door een historische curiositeit.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog was Spanje neutraal en in tegenstelling tot veel andere Europese landen had het geen strenge oorlogscensuur. Het maakte zijn griepdoden wél eerlijk openbaar, waardoor de Spaanse uitbraak sneller in beeld kwam.

In werkelijkheid vond de eerste echt grote uitbraak van het virus waarschijnlijk plaats in Kansas. Amerikaanse militairen zouden het hebben opgepikt in hun legerkamp en meegenomen naar Europa toen ze gingen vechten in WO I. Van daaruit verspreidde het zich over het Europese continent – en de wereld. Zo bezien zou je kunnen spreken van ‘de Amerikaanse griep’.

Mexicaanse of varkensgriep?

Geen enkel land is natuurlijk graag naamgever van een ziekte. Dat bleek ook bij de eerstvolgende H1N1-uitbraak, in 2009 in Mexico. Ook toen vreesde de wereld aanvankelijk een pandemie als in 1918. Mexicaanse autoriteiten ontkenden niet dat het virus in hun land voor het eerst de kop opstak. Ze drongen er wel op aan te spreken van ‘varkensgriep’, daar de vermoedelijke patiënt-nul het virus zou hebben opgepikt van een varkensstal bij zijn dorp in Veracruz.

Elders dacht men hier anders over. Israël en islamitische landen bijvoorbeeld weigerden te spreken van ‘swine flu’, aangezien varkens in hun spijswetten niet koosjer of halal zijn, en hielden vast aan ‘Mexicaanse griep’. Hiervoor pleitten ook Nederlandse varkensboeren, maar dan juist om karbonaadje en speklap (weer) op het bord te krijgen.

Om dit soort geharrewar te voorkomen, geeft de Wereldgezondsheidsorganisatie (WHO) richtlijnen uit voor naamgeving. Ze ontraadt om ziektes of virussen naar dieren te noemen. Dit kan voorkomen dat vleermuizen, varkens, civetkatten of kamelen massaal worden geruimd als blijkt dat zij reservoir zijn voor een virus. Toch ruimde onder meer Egypte in 2009 honderdduizenden varkens, wat de christelijke minderheid in het land hard raakte.

De WHO-naam doet ertoe. Werd begin dit jaar nog veel gesproken over ‘Wuhan-coronavirus’ of ‘nieuwe coronavirus (uit China)’, op 11 februari kwam de WHO met een officiële naam voor het virus SARS-CoV-2 en de luchtweginfectieziekte Covid-19 die het kan veroorzaken. Maar omdat in 2003 al eens sars uitbrak, zou het gebruik van die naam „onbedoelde gevolgen kunnen hebben in die zin dat het onnodige angst zaait in gemeenschappen in vooral Azië”. Daarom spreekt de WHO in de praktijk van het ‘Covid-19-virus’.

Propagandaoorlog China en VS

Het Witte Huis grijpt nu terug op die vroegste namen om Trumps keuze voor ‘China-virus’ te verdedigen. „Vóór de nep-ophef in de media sprak zelfs CNN van het ‘Chinese coronavirus’.” Dat laatste klopt, zoals ook onder meer NRC in het begin van de uitbraak vaak schreef over het Wuhan-coronavirus. Maar zoals de meeste media paste het die terminologie aan, nadat de WHO met haar naamgeving kwam.

„Virussen trekken zich niks aan van grenzen, je etniciteit, huidskleur of hoeveel geld je op de bank hebt”, legde Mike Ryan, directeur gezondheidscrises van de WHO, deze week uit. „Het is heel belangrijk dat we opletten welke woorden we kiezen.” Volgens Ryan „is dit een tijd voor solidariteit. Dit is een tijd voor feiten. Dit is een tijd om samen vooruitgang te boeken.”

Lees ook: Met het ‘buitenlandse’ virus gaat ook nationalisme in de VS viraal

Trump is niet de enige die daar moeite mee heeft. Amerikaanse media meldden vorige week dat de Chinese regering actief informatie verspreidt dat haar land niet de bron van de uitbraak is, maar dat dit Amerikaanse militairen kunnen zijn geweest – net als een eeuw geleden bij die zogenaamde Spaanse griep. Daarom dat Trump woensdag kon klagen: „China probeerde op een gegeven moment te zeggen dat dit is veroorzaakt door Amerikaanse soldaten. Dat mag niet gebeuren. Niet zolang ik president ben. Het komt uit China.”