In Noord-Italië worden de doden niet langer opgebaard

Tachtigers in Lombardije vallen in hoog tempo ten prooi aan Covid-19. Begrafenissen hebben al lang elk ceremonieel verloren.
Werknemers van een begrafenisonderneming in een ruimte vol lijkkisten in Bergamo, een van de zwaarst getroffen plaatsen van Italië.

Werknemers van een begrafenisonderneming in een ruimte vol lijkkisten in Bergamo, een van de zwaarst getroffen plaatsen van Italië.

Foto Fotogramma/EPA

Het crematorium van Bergamo maakt overuren, maar ook dat is niet genoeg. Er zijn simpelweg te veel doden. Deze stad is samen met het nabijgelegen Brescia de belangrijkste coronahaard in de Noord-Italiaanse regio Lombardije, en nadat er woensdag weer 93 mensen waren overleden, is het leger ingeschakeld. In een begrafenisstoet die de ernst van de situatie symboliseerde, reden woensdagavond tien vrachtwagens in camouflagekleuren door de stad, met 64 lijkkisten aan boord. Ze gingen op weg naar crematoria in Modena en Bologna, meer dan tweehonderd kilometer verderop.

De gemeten mortaliteit, het aantal doden in relatie tot het aantal mensen dat is besmet, is opvallend hoog in Italië. Van de 41.035 met corona besmette mensen, zoals gemeld in het dagelijkse bulletin van donderdagavond, zijn er 3.405 overleden. Dat zijn meer doden dan in China. Het komt neer op een mortaliteit van boven de 8 procent, ook meer dan in China het geval was. Hoe kan dat?

Lees ook: Veel ouderen zijn in Bergamo ten dode opgeschreven

Silvio Brusaferro, de directeur van het nationale Gezondheidsinstituut, wijst op de samenstelling van de Italiaanse bevolking. Die is de oudste van Europa. Er zijn geen aanwijzingen dat het virus is gemuteerd, zei hij woensdagavond op de dagelijkse persbriefing. Het coronavirus is dus niet dodelijker geworden. Wel is „de structuur van de Italiaanse bevolking kwetsbaarder, mensen leven langer”. Daardoor zijn er meer fragiele mensen.

Ter illustratie geeft Brusaferro twee reeksen cijfers. Allereerst de doden per leeftijdsgroep. Van de gestorvenen was 88 procent zeventig jaar of ouder, en de gemiddelde leeftijd van de doden ligt rond de tachtig jaar. „Op die leeftijd kan het coronavirus de druppel zijn die een precair evenwicht verstoort”, zegt hij.

Een tweede staatje gaat over de aandoeningen van de overledenen. Brusaferro vertelt dat er vrijwel geen mensen overlijden, hoe oud dan ook, die niet ook al een andere ziekte hadden. Ruim 45 procent van de overledenen had drie aandoeningen, 25 procent twee en 25 procent één. De vijf overleden patiënten onder de veertig hadden al ernstige andere aandoeningen.

Deze vijf zijn allemaal mannen. Ook onder de andere doden is het opvallend dat er veel meer mannen doodgaan aan Covid-19 dan vrouwen. Hoe jonger, hoe groter het verschil.

Van de doden boven de negentig is bijna de helft vrouw, van die tussen de 60 en 69 nog geen vijfde. Brusaferro: „We weten het gewoon niet, waarom er meer mannen dan vrouwen overlijden.”

Veel meer mannen dan vrouwen overleden in Italië

Veel medisch personeel

Iedereen die wat langer over de cijfers doorpraat, merkt daarbij op dat ze relatief zijn, onvolledig. Dat werkt twee kanten op. Burgemeester Giorgio Gori van Bergamo zei woensdag: „Er zijn veel ouderen thuis overleden of in een rusthuis en die zijn niet in de statistieken gekomen, omdat er geen test wordt gedaan.”

Neem het bejaardenhuis Villa Padovani in Quinzano d’Oglio, in de provincie Brescia, nu de grootste coronahaard in Italië. Sinds het begin van de epidemie, eind februari, zijn hier achttien mensen overleden. Bij één van hen is Covid-19 vastgesteld, bij de anderen is geen test uitgevoerd.

Waarschijnlijk wordt ook het aantal besmettingen onderschat. Met het huidige beleid, waarin alleen mensen worden getest die ziekteverschijnselen vertonen, is het aantal besmetten „waarschijnlijk, nee zeker, groter” dan de cijfers weergeven, zei Brusaferro. Dat zou een andere verklaring voor de gemeten hoge mortaliteit kunnen zijn.

Lees ook: In Italië zijn nu 2.600 medewerkers in de zorg besmet

Volgens Nino Cartabellotta, voorzitter van de medische onderzoeksgroep Gimbe, ligt het werkelijke aantal besmettingen waarschijnlijk rond de honderdduizend. Hij wees er ook op dat veel medisch personeel besmet is: volgens de officiële cijfers 2.600 mensen, ruim 8 procent van de tot dinsdag gemeten besmettingen. Volgens Cartabellotta werkt zorgpersoneel nog te vaak onvoldoende beschermd.

„Dat is ook onze belangrijkste klacht”, vertelt Alessandro Bosi, secretaris van de nationale federatie van uitvaartondernemers. „We hebben al weken een tekort aan gezichtsmaskers, beschermende kleding en desinfecterend materiaal.”

Volgens een aantal regio’s had de uitvaartsector geen prioriteit, omdat er geen risico meer zou zijn na het overlijden van de patiënt. „Dat hebben ze moeten aanpassen”, zegt Bosi in een telefoongesprek. „Als een overledene in de kist wordt gelegd, kan er door samentrekking toch nog lucht uit de longen komen.”

Bosi is blij met het besluit dat overledenen ook elders in Italië gecremeerd mogen worden – crematie werd in het noorden de afgelopen jaren de regel, in het zuiden nog veel minder. Het moest ook wel, zegt hij. Wie in een muur wordt bijgezet, wordt eerst in een afgesloten zinken kist gelegd die in de houten lijkkist gaat. Doden die worden gecremeerd of begraven, worden in een biologisch afbreekbare doek gewikkeld. Als er dan dagen moet worden gewacht op de begrafenis of de crematie en de kisten niet in een mortuarium kunnen worden bewaard, maar in de kerk staan, zoals in Bergamo, „ontstaat er een ander gevaar voor de gezondheid”.

Gesloten kisten

Bosi vertelt dat de meeste Italianen begrip tonen voor de nieuwe regels, hoeveel pijn het ook doet. Doden worden niet langer opgebaard, de kist wordt meteen gesloten. Missen zijn verboden, bij het korte laatste afscheid mag maar een handvol familie aanwezig zijn. Kerkhoven blijven dicht. „Alle parafernalia zijn verdwenen, elke vorm van ceremonie is afgeschaft”, zo vat Bosi het samen. „Dat betekent, hoe cru het ook klinkt, fors minder inkomsten.” En zo horen paradoxaal genoeg zelfs uitvaartondernemers tot de grote groep die door het coronavirus ernstig in de problemen komt.

Het valt de mensen die afscheid moeten nemen, erg zwaar. Velen zoeken een manier om toch iets te doen. Zo schreef Anna Mercalli donderdag in de Corriere della Sera een lange afscheidsbrief voor haar overleden vader van 78. „Hij had ons geschreven ‘alsjeblieft, kom me niet opzoeken. Ik ben onsterfelijk, ik kan niet doodgaan.’ Dat was zijn manier om ons beschermen tegen de dood, het was zijn groet. Ik moet steeds maar denken hoe hij alleen in zijn bed lag terwijl hij weggleed. Was hij bang? Heeft hij geleden? Hebben zijn prachtige blauwe ogen gehuild?” Veel nabestaanden kondigen aan dat ze, net als Anna Mercalli van plan is, later, als de beperkingen rond de epidemie voorbij zijn, een echt afscheid willen organiseren.