Staat redt luchtvaart, maar niet iedereen staat te juichen

KLM krijgt steun van de overheid om de coronacrisis door te komen. Ook elders schieten regeringen hun maatschappijen te hulp. Maar staatssteun doorkruist sanering van de sector.

KLM-personeel is opgelucht na de steunmaatregelen van het kabinet en de overeenstemming tussen bonden en KLM.
KLM-personeel is opgelucht na de steunmaatregelen van het kabinet en de overeenstemming tussen bonden en KLM. Foto Piroschka van de Wouw / Reuters

Opluchting bij KLM. Het pakket aan steunmaatregelen dat het kabinet dinsdagavond bekendmaakte, biedt verlichting in de coronacrisis. „Dit geeft een glimlach op veel gezichten”, zegt Robert Swankhuizen, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Luchtvaart Technici (NVLT). Swankhuizen is „ontzettend blij” met het „goede gebaar van de regering”. „Met deze maatregelen kan KLM het een tijdje uitzingen. Dit geeft zekerheid voor het personeel.”

Woensdagavond bereikten de acht vakbonden voor KLM-werknemers en KLM overeenstemming over de invoering van de noodmaatregelen. Ze gelden voor drie maanden, met een mogelijke verlenging van nog eens drie maanden. Belangrijk is de nieuwe regeling voor werktijdverkorting, waarbij de overheid maximaal 90 procent van het loon vergoedt. KLM betaalt de resterende 10 procent. De ‘noodmaatregel overbrugging voor werkbehoud’ geldt ook voor werknemers met een jaarcontract.

Vrijdag kondigde KLM aan 1.500 à 2.000 banen te moeten schrappen, van uitzendkrachten, tijdelijke werknemers en mensen die met pensioen gaan. Of dat voornemen nu van de baan is, is nog niet duidelijk. Wel spraken de bonden en KLM af dat de winstdeling in oktober in plaats van in april wordt uitbetaald. Dat bezorgt KLM meer geld in kas in de zomer.

De werknemers halen opgelucht adem, maar het gevaar voor het bedrijf is nog niet geweken. Ook met de steun van het kabinet ten aanzien van belasting, rente en leningen blijft het gebrek aan inkomsten voor KLM het grote probleem. Het aantal vluchten gaat naar 10 à 20 procent van normaal, maar veel kosten lopen door. Vooruit betaalde tickets moeten worden terugbetaald. KLM moet nog steeds alles op alles zetten om de lente, en de zomer, door te komen.

Lees ook over de crisismaatregelen van KLM

Van Trump tot Hoekstra

Datzelfde geldt voor luchtvaartmaatschappijen overal ter wereld. Koepelorganisatie IATA sloeg dinsdag opnieuw alarm. Volgens topman Alexandre de Juniac moeten regeringen snel handelen om de ondergang van de mondiale luchtvaart te voorkomen. Dat kan op drie manieren: directe financiële steun, leningen of garanties op leningen en belastingverlichting. De Juniac zei ook waarom de luchtvaart meer steun nodig heeft dan andere sectoren. Omdat verbinding cruciaal is. „Voorrang geven aan luchttransport – door maatschappijen financieel te helpen deze zware tijden te overleven – bereidt de wereld voor op herstel.”

Aan bereidheid tot steun lijkt het bij regeringen niet te ontbreken. Van Donald Trump tot Wopke Hoekstra, politici beloven dat ze alles zullen doen wat nodig is om de luchtvaart in hun land overeind te houden. De omstandigheden zijn immers uitzonderlijk, de crisis is ongekend. Naast begrip voor alle steun klinken echter ook kanttekeningen.

Er zijn kanttekeningen van economische aard. Waarom moeten private ondernemingen, die goede jaren achter de rug hebben, gered worden met publieke middelen? Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen vragen 50 miljard dollar aan steun van de federale overheid. Ze hebben geld tekort. Geen wonder: in de laatste tien jaar, zo berekende zakensite Bloomberg, besteedden Amerikaanse maatschappijen 96 procent van hun beschikbare kasmiddelen om eigen aandelen te kopen.

Lees ook over het bedrijfsmodel van luchtvaartmaatschappijen

Geen winst sinds 2000

Voor de luchtvaart als economische sector hebben de reddingsoperaties een ongewenst neveneffect. Ze doorkruisen de sanering die anders zou plaatsvinden. Zwakke partijen die zonder steun failliet zouden gaan, blijven nu in leven. Het beste voorbeeld is Alitalia, de nationale maatschappij van Italië, die nu met 500 miljoen euro wordt genationaliseerd. Sinds 2000 heeft Alitalia geen winst gemaakt, de laatste drie jaar stopte de overheid er al 900 miljoen euro in.

Door zwakke maatschappijen te behouden, blijven overcapaciteit en inefficiënte netwerken bestaan, zegt luchtvaartonderzoeker Floris de Haan

Staatssteun staat marktwerking in de weg, zegt luchtvaartonderzoeker Floris de Haan, verbonden aan het Erasmus Centre for Urban, Port and Transport Economics. „Veel landen zijn zeer gehecht aan een nationale maatschappij. Van marktwerking is dan beperkt sprake. Door zwakke maatschappijen te behouden, blijven overcapaciteit en inefficiënte netwerken bestaan.”

De Haan wijst op het verschil tussen de VS en Europa. In de VS vond al eerder consolidatie plaats en hebben de vier grote maatschappijen 80 procent van de markt in handen. „Dat heeft ervoor gezorgd dat die maatschappijen veel efficiënter werden en meer winst gingen maken.”

Een deze week gepresenteerde analyse van IATA maakt duidelijk hoe slecht veel luchtvaartmaatschappijen presteren. Slechts dertig maatschappijen maakten de laatste jaren winst. Navraag bij IATA leert dat de Europese prijsvechters Ryanair, easyJet en Wizz Air in de top 10 van winstgevendheid staan, naast de Amerikanen. British Airways staat op nummer 2, Lufthansa op 7, Air France-KLM op 17.

Het gros van de luchtvaartmaatschappijen kwakkelde al voordat de coronacrisis uitbrak. In deze ‘liquiditeitscrisis’, zoals IATA het noemt, heeft driekwart van de maatschappijen geld in kas voor drie maanden of minder. Begin dit jaar had de gemiddelde maatschappij voor twee maanden kasvoorraad. Het zegt veel over de sector: scherpe concurrentie, lage ticketprijzen en lage marges, hoge schulden en hoge risico’s.

Duurzame voorwaarden

Er zijn nog meer kanttekeningen. Tegenstanders van de groei van de luchtvaart pleiten ervoor om voorwaarden te verbinden aan de staatssteun. Zij ervaren het stilvallen van de luchtvaart als een verademing en hopen dat de crisis zal leiden tot een kanteling. Ze willen niet dat de luchtvaartmaatschappijen, net als eerder de banken, na redding door de overheid onveranderd doorgaan met waar ze gebleven waren.

Stay Grounded, een netwerk van luchtvaartkritische organisaties, riep de Europese transportministers woensdag op om maatschappijen niet zomaar te ondersteunen. „Laten we deze onbedoelde pauze in het vliegen gebruiken om te bedenken wat we kunnen doen om de gevolgen van klimaatverandering te stoppen.”

Ook Jos Cozijnsen, CO2-expert van adviesbedrijf Climate Neutral Group, ziet de staatssteun als een „mooie kans” om de luchtvaart te verduurzamen. „Laten we proberen om het geld zo groen mogelijk te besteden. Na deze crisis zal de luchtvaart langzaam weer worden opgebouwd en daar kun je als overheid voorwaarden aan stellen. Verplichte bijmenging van biobrandstof bijvoorbeeld, of de inzet van nieuwe, schonere vliegtuigen. KLM haalt de oude, vervuilende Boeing 747 een jaar eerder dan gepland uit dienst, dat is al een positief effect.”