Economisch noodpakket gaat begroting wel degelijk raken

Steunfonds Het miljardenpakket aan steunmaatregelen voor de economie loopt via de staatsschuld. Dat is niet zomaar een pijnloze route.

Tijdens een persconferentie dinsdag beloofde het kabinet alles te doen om economische schade te beperken.
Tijdens een persconferentie dinsdag beloofde het kabinet alles te doen om economische schade te beperken. Foto Phil Nijhuis / EPA

Tussen al het ingelaste crisisoverleg - met kabinet, Tweede Kamer, bankensector, de top van KLM en ambtgenoten in Europa - heeft Wopke Hoekstra nog een hele reeks al veel eerder geplande afspraken. Het is maart en dus is het tijd voor de zogenoemde ‘bilateralen’: het overleg met collega-bewindspersonen over de volgende begroting.

Hoekstra, de als streng bekend staande CDA-minister van Financiën, spreekt deze week één voor één alle andere ministers en staatssecretarissen over hun wensen. Gewoonlijk gebeurt dat fysiek op zijn ministerie, maar door het coronavirus moet het nu telefonisch.

Het is een vast onderdeel, in maart, van het jaarlijkse begrotingsproces. De Inspectie Rijksfinanciën is alle departementen langsgegaan om financiële mee- en tegenvallers te inventariseren. Nu is het tijd voor alle bewindspersonen om hun verlanglijst voor extra uitgaven bij Hoekstra op tafel te leggen. En aan hem om te zeggen of daar ruimte voor is. Vóór 1 juni geeft Hoekstra in de Voorjaarsnota vervolgens een actuele stand van zaken van de lopende inkomsten en uitgaven. Die aan de Tweede Kamer gerichte nota legt tevens de basis voor de uitgavenkant van de begroting voor volgend jaar, die met Prinsjesdag in de Miljoenennota zal worden gepresenteerd.

Werkdruk in onderwijs verlagen

De wensen van verschillende departementen kwamen in de afgelopen maanden al voorbij. Zo wil minister Grapperhaus (Justitie, CDA) het eenmalig extra beloofde geld voor de aanpak van ‘ondermijning’ graag structureel maken. Minister Slob (Onderwijs, ChristenUnie) probeert er alles aan te doen om de lerarensalarissen verder te verhogen en de werkdruk in het onderwijs blijvend te verlagen. Hij kreeg in november al bijna een half miljard bij Hoekstra los gepeuterd, maar dat was alleen voor de jaren 2020 en 2021. Financiën zelf heeft een half miljard nodig om de toeslagenaffaire fatsoenlijk af te wikkelen. En dan moeten de financiële consequenties van de coronacrisis nog volgen.

Het goede nieuws over het dinsdag door het kabinet aangekondigde noodpakket om de economie overeind te houden, is dat de daarvoor benodigde tientallen miljarden niet de reguliere begroting raken. Deze kosten gaan immers ten laste van de staatsschuld, legde Hoekstra dinsdag uit, en vergen dus geen bezuinigingen op andere uitgaven. Maar dat is niet het hele verhaal.

Ja, die staatsschuld biedt voor de Nederlandse schatkist veel ruimte. Volgens de Brusselse begrotingsregels mag de staatsschuld maximaal 60 procent bedragen van het bruto binnenlands product. Volgens de laatste stand van zaken zit Nederland op nog geen 49 procent. Op een bbp van ruim 810 miljard biedt dat ruimte op de staatsschuldmeter van zo’n 90 miljard euro. Hoekstra is bereid dat aan te boren.

Knauw voor economische groei

Volgens de laatste macro-economische prognose van het Centraal Planbureau zal het staatsschuldsaldo zich nog gunstiger ontwikkelen, met een groeiende economie en een dalende staatsschuld. De budgettaire ruimte voor Hoekstra zou komend jaar zelfs toenemen tot ruim 128 miljard. Zou, want de CPB-raming hield, begin maart, nog geen rekening met de economische effecten van het coronavirus. Volgende week komt het planbureau met enkele scenario’s waarin het corona-effect wel is meegenomen. Dat de economische groei daarin een knauw gaat krijgen, laat zich raden. Dat moet voor het kabinet een iets realistischer basis bieden voor het lopende begrotingsproces.

Een aantal van de door het kabinet gepresenteerde crisismaatregelen zal hoe dan ook in de lopende begroting zichtbaar worden, en in Voorjaarsnota worden vastgelegd. Neem het noodloket waar ondernemers die hun bedrijf hebben moeten sluiten een cheque van 4.000 euro kunnen opvragen. Ook de door Hoekstra toegezegde dekking van alle benodigde extra kosten voor medische zorg moet in de begroting van het ministerie van VWS worden bijgesteld.

Ook de staatsschuld kan drukken op de lopende rijksbegroting

Daarentegen: de twee regelingen die inkomensondersteuning bieden aan zzp’ers en werknemers in loondienst lopen via Sociale Zaken. Dankzij een aanpassing van de begrotingsregels door dit kabinet hoeven deze plotselinge extra uitkeringen niet door bezuiniging op andere sociale uitgaven te worden gedekt.

Miljardenmaatregelen

Tot slot zal ook de staatsschuld kunnen drukken op de lopende rijksbegroting. Als de schuld gaat stijgen zullen in potentie ook de rentelasten stijgen. Die waren voor dit jaar begroot op 4,8 miljard euro. Nu is de rente op staatsobligaties weliswaar historisch laag, voor Nederland sinds een half jaar zelfs negatief. Maar nu veel westerse regeringen dinsdag miljardenmaatregelen hebben aangekondigd waar veel extra staatsobligaties voor zullen worden uitgeschreven, loopt de rente op staatsleningen weer langzaam op.

Het eerste kabinetsplan dat door de coronacrisis is geraakt, is het vorig najaar aangekondigde investeringsfonds.Ministers Hoekstra en Wiebes (Economische Zaken, VVD) wilden, ook via de staatsschuld, tientallen miljarden in dat fonds steken om te investeren in de toekomstige groei van de economie. Deze maand zou het kabinet met details komen. Maar dit fonds, bevestigde Hoekstra dinsdag op zijn persconferentie, is voorlopig op de lange baan geschoven.