Reportage

De townships in Zuid-Afrika zijn een tikkende tijdbom

Virus Ook Zuid-Afrika is sinds maandag in lockdown. Maar de volgepakte townships zijn weerloos tegen het virus. „We zijn niet voorbereid.”

Medewerkers van het Rode Kruis geven desinfecterende gel aan bewoners in een buitenwijk ten westen van Soweto.
Medewerkers van het Rode Kruis geven desinfecterende gel aan bewoners in een buitenwijk ten westen van Soweto. Foto Luca Sola/AFP

Mandela Park ligt nog verscholen in het duister van de vroege ochtend. Het is half vijf als peertjes aanspringen en deuren piepend van hun slot gaan. Vrouwen kieperen teiltjes vol badwater weg in de geulen die tussen de krotten doorlopen. Dan gaan de forenzen in hun strak gestreken kleren hink-stap-sprong over het open riool, langs de wc-cabines en door Somaliërs gerunde winkeltjes de taxibusjes in. Met zijn zestienen op elkaar geklemd, als sardientjes in een blik, op naar het centrum van Kaapstad.

„Het idee dat corona hier uitbreekt geeft me nachtmerries”, zegt Vusi Dalasele, die zich met zijn vrouw en zijn nichtje naar de taxistandplaats haast. Er is hier geen schoon water om handen te wassen, geen riool om ontlasting af te voeren en al helemaal geen ruimte om te kunnen afzonderen van anderen. „Wij gebruiken thuis allemaal dezelfde emmer om ons in te wassen.”

Dalasele wijst op zandheuvels die Mandela Park en de rest van de buitenwijk Khayelitsha omringen. Elke meter is hier volgebouwd door migranten van het platteland van de Oost-Kaap en andere delen van Afrika. Elke week komen er duizend nieuwe bewoners bij.

Ziekte van de elite, dachten ze

De paniek die vanwege het nieuwe coronavirus door Azië, Europa en de Verenigde Staten waart, liet in Afrika even op zich wachten. Het gevaar kwam voor de verandering uit het noorden van de wereld. Corona is een ziekte van de rijken, van de globetrottende elite, dachten ze hier. Afrikaanse vliegvelden waren beter ingericht om virussen te detecteren, met reusachtige thermocamera’s bij de douane. Wijs geworden door de twee grote ebola-uitbraken die sinds 2014 het continent bedreigden. Landen als Rwanda en Oeganda waren er snel bij om vluchten en bijeenkomsten stil te leggen en zo het aantal besmettingen klein te houden.

In Zuid-Afrika, geliefd bij Europese en Aziatische toeristen en zakenmensen, lijkt corona nu ook niet langer tegen te houden. Zeventien dagen geleden was het land nog coronavrij. Deze maandag zijn er 402 besmettingen, een verdubbeling binnen een etmaal. De patiënten zijn niet langer allemaal in verband te brengen met reizigers die uit de brandhaarden als China, Zuid-Korea of Italië kwamen. Er zijn nu ook patiënten die aan geen reiziger te linken zijn. De Zuid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa bleef de afgelopen dagen angstvallig stil. Zijn persconferenties werden meerdere malen uitgesteld.

Lees ook: dit interview met een Afrikaanse WHO-expert

Maandagavond riep hij op tot een landelijke lockdown van 21 dagen, vanaf aanstaande donderdag tot 16 april. „Om de dood van honderdduizenden te voorkomen.” Internationale reizigers die sinds 9 maart naar Zuid-Afrika kwamen, moeten in hun hotel blijven. Vluchten uit gebieden uit hoge risicolanden als China, Italië en Duitsland, maar niet Nederland, moeten terugkeren. Scholen waren al een week dicht. Alle stranden nu ook. Campussen worden ontruimd, bijeenkomsten afgelast.

En nu is er angst: wat als corona de townships bereikt? Volgepakt. Weerloos. „Dit is een tikkende tijdbom”, volgens Bruce Bassett, die voor de universiteit van Kaapstad de verspreiding van het coronavirus in Zuid-Afrika bijhoudt.

Door de wijdverbreide verspreiding van tuberculose en hiv is het immuunsysteem van veel Zuid-Afrikanen al verzwakt. En anders dan in Europese landen ontbreekt in de townships de luxe van de afzondering. Een lockdown in de armste wijken van het land, is een recept voor dezelfde sociale onrust. Ook zonder het Covid-19 virus breekt er in Zuid-Afrika zeker 5 maal per dag ergens protest uit, uit onvrede over het uitblijven van goede huizen, of sanitaire voorzieningen. Laat staan bij de uitbraak van een virus dat door de rijken werd geïmporteerd, maar onder de armen de grootste klappen gaat uitdelen. Het Zuid-Afrikaanse leger werd maandagmiddag al in de straten van Johannesburg gezien, klaar om in te grijpen. Ook in andere steden en provincies is het leger gemobiliseerd. „Om toe te zien op uitvoering van onze maatregelen”, zei Ramaphosa.

Er zijn tot nu toe nog niet veel coronabesmettingen officieel bevestigd in Zuid-Afrika. Veel mensen maken zich zorgen dat het er snel meer kunnen worden aangezien grote groepen mensen dicht op elkaar leven. Foto Luca Sola/AFP

Ziekenhuizen onvoorbereid

Evelyn Umqamata reist elke ochtend twee uur lang vanuit Khayelitsha naar het centrum van Kaapstad om schoon te maken in de huizen van de rijken. Ze hoort het nieuws over corona op de radio van de taxibusjes die haar naar haar werkgever brengen. Thuisblijven is niets verdienen. „Ik snap niet wat er aan de hand is”, zegt ze, in de vroege ochtendspits. De townships rond Kaapstad zijn aangewezen op Tygerberg Hospital, dat een opvang heeft ingericht voor coronapatiënten. Maar de testen zijn nog altijd niet beschikbaar, zegt de woordvoerder van het ziekenhuis Mark van der Heever. „We hopen in de loop van de week testkits klaar te hebben.”

Volgens hem kunnen de bewoners van Khayelitsha zich tot die tijd richten tot een kliniek in Site B, een zeer verpauperde wijk. Maar artsen bij de kliniek zeggen anoniem dat ze niet de beschikking hebben over testkits. „Het is allemaal behoorlijk maf”, zegt een Indiase arts op de parkeerplaats van de kliniek. „We zijn niet voorbereid.”

Het forenzenverkeer tussen de stad en de townships is nog even druk als altijd. Niemand wast handen voor het binnengaan van de taxibusjes. „Ik ben compleet in paniek”, zegt Wendy Solani, die met haar drie kinderen en moeder van 65 in een huis woont. Ze werkt in een guesthouse waar veel Duitse en Nederlandse toeristen over de vloer komen. Een Nederlandse toerist die meerdere wijnboerderijen in de wijnlanden rond Kaapstad bezocht, testte positief. De meeste wijnboerderijen waren genoodzaakt te sluiten, maar elders in de stad is het nog even levendig als anders.

Coronaweer

De zomer loopt nu op zijn einde in Zuid-Afrika. Over een maand beginnen de regens, de kou en de griepvirussen. Coronaweer. De minister van Binnenlandse Zaken, Aaron Motsoaledi, bevestigde vorige week maandag dat hij de uitbraak heel serieus neemt, maar niet voornemens is de grens met buurland Zimbabwe te sluiten. „Dat is de poort naar de rest van het continent.”

Zuid-Afrika kan nog voorkomen het coronapad te volgen van Europese en Aziatische landen. Alleen zijn Zuid-Afrikanen op zichzelf aangewezen. „Ze zullen toch wel een vaccin hiertegen hebben”, zegt Werner Smith, die in de kliniek van Khayelitsha zijn zieke broer komt bezoeken. Hij draagt een mondkapje. „Dat draag ik om te laten zien dat ik me bekommer om de anderen”, zegt hij. Maar hij vreest dat het niet genoeg zal zijn. „Dit gaat volledig uit de hand lopen.”