Opinie

Bas Heijne: hoelang kunnen we met onzekerheid leven?

Toespraak Rutte Opluchting: premier Rutte sprak het land ernstig toe en prees de experts. Maar hij deed meer, schrijft : hij maakte een politieke keuze, die ook een morele keuze is. Hoe die keuze uitpakt, is totaal onzeker.
Minister-president Mark Rutte spreekt op maandagavond 16 maart de Nederlanders toe over de coronacrisis.
Minister-president Mark Rutte spreekt op maandagavond 16 maart de Nederlanders toe over de coronacrisis. Foto Robin van Lonkhuijsen/EPA

Terecht was er veel lof voor de toespraak van minister-president Mark Rutte maandagavond – zoveel lof dat je bijna zou vergeten dat het om louter slecht nieuws ging. Een grote crisis dwingt tot leiderschap, tot duidelijke taal en zichtbare betrokkenheid. Die zagen we. Dat was een opluchting. We waren het niet meer van onze politici gewend.

In zijn nieuwgevonden gravitas spiegelde Rutte een groot deel van de Nederlandse bevolking, die tot dusver geneigd was de coronapandemie nogal luchtig op te vatten, bezorgde uitzonderingen daargelaten. Nuchterheid leek tot een paar dagen geleden nog verdacht veel op wegwuiven – het was maar griep, hier slaan we ons wel doorheen, China is ver weg, in Italië wassen ze hun handen minder vaak, aan seizoengriep gaan jaarlijks ook veel mensen dood.

Ikzelf, beken ik meteen, was geen uitzondering.

Wanneer de werkelijkheden zo snel verschuiven, wanneer je leven door omstandigheden waar je geen greep op hebt plotsklaps in een radicaal andere context komt te staan, kost het tijd jezelf de juiste vragen te stellen. Wat is belangrijk en wat niet? Wat heb ik nodig en wat niet? Welke risico’s neem ik? Wat is dierbaar en wat doet er niet zoveel toe?

Dat aanpassingsproces is vooral lastig wanneer de dreiging nog abstract is – of onduidelijk. In het geval van dit virus gaat het alle kanten op: ik ken iemand die positief getest is en slechts twee dagen koorts had. Ik hoorde van iemand van 45 die op dit moment in coma ligt.

De toespraak van Rutte liet er geen misverstand over bestaan: het is menens, het gaat niet zomaar voorbij en het wordt heel zwaar. Dat was op een eigenaardige manier geruststellend. Zoals je op gesprek bij een arts ook het liefst hebt dat die er niet omheen draait. Zeg me gewoon wat er aan de hand is, dan kan ik mijn leven daarop inrichten.

Lees ook: De nieuwe realiteit – het virus blijft

Vertrouw de experts

Rutte had nog een andere boodschap: vertrouw de experts. Ook dat was een opluchting. De afgelopen weken werd ik gek van de eindeloze stroom waarschuwingen en aanzeggingen op de sociale media, de feiten en de feitjes, de theorieën en de theorietjes, de grafieken en de grafiekjes. Het is allemaal goed bedoeld, maar deze neurotische boodschappers lijken niet te beseffen dat hun boodschappen aan het volk deel uitmaken van een krijsende kakafonie, waarin zin en onzin allang niet meer van elkaar te onderscheiden zijn.

Ook die geldingsdrang is begrijpelijk; zelfs als je de tergende ijdelheid eraf trekt, de niet te onderdrukken neiging om je bemoeien met iets waar je de ballen verstand van hebt, kun je het zien als onderdeel van het gewenningsproces. We dragen constant meningen en feiten aan om onze onzekerheid en angst te bezweren, er zal en moet klaarheid komen waar nog helemaal geen klaarheid is.

Geloof de wetenschap, zei Mark Rutte. Dat is het kompas waarop we moeten varen.

Zulke helderheid is nodig, en het verklaart de vrijwel unanieme bijval voor zijn toespraak. Maar die helderheid verhulde wellicht de werkelijke boodschap: dat we leven in grote onzekerheid. Het scenario dat mikt op ‘groepsimmuniteit’ kent veel witte vlekken, voor een leek als ik lijkt het vooral een gok – net als het andere in China en andere landen gevolgde scenario van de totale isolatie, de lockdown. Zolang er geen geneesmiddel of vaccin is, zullen er veel mensen sterven.

De vraag is welk scenario het beste zal uitpakken. Gezien het verschil in aanpak in afzonderlijke landen is het vooral een kwestie van overtuiging. In De Telegraaf stelde de bekende Italiaanse hoogleraar in de microbiologie en virologie Roberto Burioni: „De Nederlandse regering neemt een heel groot risico.” Want: „We weten namelijk nog helemaal niet of er wel immuniteit voor dit virus kan ontstaan. Dat is nog onbekend. Bovendien is er nog geen vaccin.”

Lees ook: Wat Rutte zei in zijn speech (en waarom)

Damned if you do...

Dus als ik toegeef dat ik er geen verstand van heb, aan wie geef ik dan mijn vertrouwen: Jaap van Dissel van het RIVM of Roberto Burioni? Is het een geval van damned if you do, damned if you don’t? Beide scenario’s brengen enorme risico’s met zich mee. Een politiek van improvisatie, iets waarin Mark Rutte excelleert, kan hier hopeloos tekortschieten.

Wat de premier maandagavond deed was dus meer dan ons helder toespreken, hij maakte een politieke keuze die ook een morele keuze is – een keuze waar zijn politieke toekomst vanaf hangt. Dat hij heeft gekozen, valt te prijzen – we weten waar hij en deze regering voor staat. Hoe die keuze uit zal pakken, daarover zijn de meningen radicaal verdeeld. Het antwoord zal de geschiedenis geven – en dat is niet als geruststellende dooddoener bedoeld.

Omdat iedereen nu wel beseft dat het crisis is, een crisis met een hoogst onzeker verloop, zijn er talloze oproepen tot saamhorigheid en altruïsme, samen slaan we ons er doorheen, we houden elkaar vast, enzovoort. Ook dat zou winst zijn in een samenleving waarin het verlies van zorg voor het algemeen belang en de publieke zaak al zo lang wordt betreurd.

Maar anders dan blijmoedige optimisten ben ik er niet van overtuigd dat een dergelijke crisis een-twee-drie de ware broederschap der mensheid in ons zal bewerkstelligen. De ware aard van de crisis begint nog maar net tot ons door te dringen. We zijn nog maar nauwelijks op de proef gesteld. Hoe we zullen omgaan met het wegvallen van vele zekerheden, of we in staat zullen zijn te leven in grote onzekerheid, en hoelang, dat is een open vraag.

Ieder stellig antwoord op die vraag is voorbarig.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.