Al wankele coalitie verder onder druk door corona

Verkiezingen Tweede Kamer Precies een jaar voor de Kamerverkiezingen krijgt het kabinet-Rutte III de grootste crisis tot nu toe voor de kiezen. Is het een crisis te veel?

Voor Rutte en zijn coalitiegenoten staat er veel op het spel. Robin van Lonkhuijsen/ANP
Voor Rutte en zijn coalitiegenoten staat er veel op het spel. Robin van Lonkhuijsen/ANP

Stikstofcrisis? Wat was dat ook alweer?

Met nog exact een jaar te gaan tot de Tweede Kamerverkiezingen staat het kabinet opnieuw voor een grote crisis, de grootste tot nu toe zelfs. Rutte III begon met de ophef rondom de dividendbelasting en sleepte zich daarna voort van de kinderpardoncrisis naar de klimaatcrisis naar de stikstofcrisis. En nu zit Nederland midden in de coronacrisis, die alle voorgaande kwesties doet verbleken, in ieder geval voorlopig. Een crisiskabinet: Rutte III was het al en blijft het ook in dit laatste jaar voor de verkiezingen van 17 maart 2021.

Deze crisis is wel heel anders: dralen kan ditmaal niet. Bij de stikstofcrisis liet alleen het eerste maatregelenpakket al maanden op zich wachten. Het derde kabinet van Mark Rutte (VVD) kampte met toenemende besluiteloosheid, spanningen tussen bewindspersonen en profileringsdrang van de vier coalitiepartijen. Allemaal zaken waar nu opeens veel minder ruimte voor is. Covid-19 vraagt om directe actie. Ieders gezondheid is in het geding. Politiek Den Haag staat op scherp en Rutte III ligt onder een vergrootglas.

Te weinig en te laat?

Op dit moment telt Nederland ruim 1.400 vastgestelde besmettingen, het werkelijke aantal ligt naar schatting vele malen hoger. Maandag waren vierentwintig mensen in Nederland overleden aan het virus. De kritiek zwelt aan: waarom heeft Nederland niet eerder strengere maatregelen getroffen? Is het allemaal niet ‘te weinig en te laat’?

Lees ook: Rutte weet dat hij nu leiderschap moet tonen

Voor Rutte en zijn coalitiegenoten staat er veel op het spel. In crisistijd kijken mensen naar de regering – en vooral naar de minister-president. Hij moet leiderschap tonen, rust en gezag uitstralen en doeltreffende maatregelen afkondigen. Rutte leek aanvankelijk te aarzelen, maar trok die rol vorige week uiteindelijk wel naar zich toe, al kwam dat waarschijnlijk ook vanwege het gestuntel van de verantwoordelijke minister, Bruno Bruins (Medische Zorg, VVD).

Als het de komende weken of maanden helemaal fout loopt, verspelen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie veel krediet en is het voor de oppositie vrij schieten. Weet het kabinet de schade te beperken, dan zal dit echter vooral worden toegeschreven aan de premier. De afgelopen dagen regende het op Twitter behalve kritiek ook loftuitingen aan zijn adres.

Hunkeren naar aandacht

Al die lof kan voor nieuwe profileringsdrang binnen het kabinet gaan zorgen. Met nog een jaar te gaan tot de verkiezingen, moeten drie van de vier regeringspartijen op zoek naar een nieuwe leider. De meeste kandidaat-lijsttrekkers zitten ín het kabinet – en zij hunkeren naar aandacht, zo bleek al vóór de corona-uitbraak.

Bij het CDA lopen Wopke Hoekstra, Hugo de Jonge en Mona Keijzer zich warm voor het lijsttrekkerschap. Alle drie hebben een reden om zichzelf in de coronacrisis naar voren te duwen. De Jonge gaat formeel misschien niet over de aanpak van het coronavirus, maar hij is wél minister van Volksgezondheid. Hoekstra kan zich als minister van Financiën bij de onvermijdelijke economische coronaschade populair maken met steunmaatregelen en noodfondsen. Datzelfde geldt voor de ‘kroonprinses’ van het CDA, Mona Keijzer, die als staatssecretaris van Economische Zaken het mkb in haar portefeuille heeft. Deze groep wordt nu al hard geraakt door de corona-uitbraak.

Ook D66 moet op zoek naar een nieuwe partijleider. Het lijkt te gaan tussen Rob Jetten, de huidige fractievoorzitter in de Tweede Kamer, en Sigrid Kaag, minister van Ontwikkelingssamenwerking. Hoewel Kaag de laatste maanden zeer nadrukkelijk de schijnwerpers opzocht, bijvoorbeeld met speeches over onderwerpen buiten haar werkterrein, is ze in de coronacrisis vooralsnog onzichtbaar. Het is Jetten die hierover het woord voert, in Kamerdebatten en in de media.

Lees ook: over de irritaties rondom het ‘Wopke-Wiebes-fonds

Rutte III wankelde al vaker

Voor de coalitie breekt een spannend jaar aan. Samenwerken met vier partijen was altijd al lastig, en het laatste jaar wankelde Rutte III al herhaaldelijk. Vooral VVD en CDA stonden al vroeg in de campagnestand. Dat was niet bevorderlijk voor de relatie tussen de twee partijen. Zo ruziede CDA’er Wopke Hoekstra afgelopen najaar met VVD-collega Eric Wiebes, de minister van Economische Zaken, over wie het ‘Wopke-Wiebes-fonds’ had bedacht. En in de debatten over de burgerdoden in het Iraakse Hawija bracht minister Ank Bijleveld (Defensie, CDA) zowel premier Rutte als haar voorganger Jeanine Hennis ernstig in verlegenheid. Later liet ze haar staatssecretaris, Barbara Visser (Defensie, VVD), bungelen in de kwestie over de afgeblazen verhuizing van de marinierskazerne naar Vlissingen.

Een van de redenen dat de spanning tussen VVD en CDA oploopt, is het lot dat beide partijen treft: ze verliezen kiezers op rechts, die naar de PVV of Forum voor Democratie overlopen. Alhoewel de VVD, de grootste regeringspartij, in de laatste peilingen weer uitloopt op de rest, zijn de verschillen over het algemeen klein. Nog niet zo lang geleden hadden PVV en FVD samen evenveel virtuele zetels als VVD en CDA samen. Dat baart de rechtervleugel van de coalitie zorgen. Alleen: als ze om de kiezers terug te winnen té stoere taal gaan uitslaan, dreigt weer een conflict met D66 en ChristenUnie.

Zo ploetert Rutte III door, in het pre-verkiezingsjaar. Maar voorlopig draait alles om corona.