Opinie

Het virus maakt van ‘de ander’ redder en risicodrager tegelijk

Thuiszitten in een epidemie zorgt ook voor extra stress. Onderzoeker Janine Janssen vraagt zich in de Veiligheidscolumn af hoe Norbert Elias wc-papier hamsteren had beoordeeld.
Klanten bij de Lidl supermarkt in Dordrecht.
Klanten bij de Lidl supermarkt in Dordrecht. ANP JEFFREY GROENEWEG

Afhankelijkheid heeft geen goede naam. Ik onderzoek de hele week wat geweld in afhankelijkheidsrelaties inhoudt. Ook nu ik door het corona-virus thuis werk. Deze vorm van geweld wordt in gezinnen en families, in instellingen en door professionals gepleegd. Mensenhandel valt eronder. Velen denken dat dit geweld juist door afhankelijkheid ontstaat: mensen die hun gewelddadige partner niet durven te verlaten omdat ze materieel afhankelijk zijn. Of kinderen en pupillen die misbruik niet durven aan te kaarten uit een, wellicht misplaatst, maar toch diepgevoeld gevoel van loyaliteit. Een slachtoffer van criminele uitbuiting – gedwongen worden om uit stelen te gaan – dat niet naar de politie durft te gaan omdat mensenhandel plaatsvindt binnen de eigen familie.

Civilisatie

Dat is echter maar de helft van het verhaal. Niemand is een eiland. De mens is een sociaal wezen, dat anderen heel hard nodig heeft om te kunnen overleven. Woorden als ‘autonomie’ en ‘vrijheid’ hebben een magische klank. Maar in onze complexe samenleving bestaat er nu eenmaal niet zoiets als volledige autonomie en vrijheid.

Norbert Elias, de grote socioloog met het hart van een historicus, had dat scherp gezien. In zijn civilisatietheorie, die hij in de eerste helft van de vorige eeuw uitwerkte, schetst hij hoe onze westerse samenleving sinds de late Middeleeuwen veiliger is geworden doordat afhankelijker van elkaar zijn geworden. Elias maakte een analyse van etiquetteregels en concludeerde dat, met het vorderen van het civilisatieproces, de afgelopen eeuwen mensen normen meer en meer zijn gaan internaliseren.
Zelfbeheersing is steeds belangrijker geworden bij het beheersen van ons driftleven, aldus Elias. Zelfdwang in de vorm van geïnternaliseerde normen én gevoeligheid voor het schenden van die normen, helpt mensen sociale relaties in stand te houden en af te zien van geweld. Door zelfbeheersing leren zij vooruitkijken, nadenken over de gevolgen van hun gedrag op langere termijn en kunnen ze zich beter verplaatsen in anderen. Dat is een veel effectievere manier om conflicten te voorkomen.
Professionals in de veiligheidszorg streven bij de aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties dan ook niet naar het beëindigen van die afhankelijkheidsbanden – soms kan dat niet anders - maar naar het stoppen van geweld. Een belangrijk middel daartoe is mensen in problemen te ondersteunen bij opbouw en onderhoud van gezonde relaties. Of het gezond maken van al bestaande afhankelijkheidsbanden. We hebben elkaar nu eenmaal nodig.

Angst regeert

Dit is nog van voordat we wc-papier gingen hamsteren. Jammer dat Elias dat niet meer meemaakt, want ik had graag zijn visie op dit fenomeen gehoord. Het akelige van het corona-spook dat nu door onze samenleving rondwaart, is dat het enerzijds ons besef van afhankelijkheid aanjaagt, maar lang niet altijd zelfbeheersing lijkt te stimuleren. Hierbij speelt een rol dat op dit moment de angst regeert. We weten dat we allemaal met draadjes aan elkaar verbonden zijn. Maar dat voelt niet per se goed, want onze medemens zien wij nu als een bron van ziektekiemen en een concurrent in de slag om goederen als desinfecterende handgel en diepvriespizza’s.
Nu heb ik ook niet de indruk dat het gevoel voor de medemens volledig weg is. Integendeel, maar het nare en het dubbele van het corona-virus is dat een beroep op menselijke solidariteit tevens een pleidooi is voor sociale afstand. Dat voelt onnatuurlijk, maar lijkt mij op dit moment de enige weg uit deze situatie.

Op elkaars lip

Daar waar die gedwongen sociale afstand uiteraard het toch al existentiële eenzaamheidsprobleem in onze samenleving nog eens onderstreept – denk aan ouderen die nu van bezoek verstoken blijven – brengt deze crisis ook mee dat mensen, door thuis te blijven, veel meer op elkaars lip zitten. Dat kan een probleem zijn. Als je het toch al niet goed had samen en je nu de hele dag tot elkaar veroordeeld bent, zou het prachtig zijn als je samen met je partner opeens het licht ziet en er een ander niet-gewelddadig gedragspatroon ontstaat. Maar ik vrees dat dat lang niet altijd het geval zal zijn. Zorgen over het virus of over de gevolgen daarvan voor het eigen werk en financiële situatie zullen voor extra stress zorgen. Dat is een extra belasting voor relaties die toch al niet goed liepen. Dat is riskant. Verder leef ik mee met professionals die zich nu inzetten voor de gezondheid en het welbevinden van de mensen die op dit moment in een opvanginstelling verblijven voor slachtoffers van geweld in afhankelijkheid.

Zelfbeheersing

Uiteraard heb ik ook geen snelle oplossing in de aanbieding. We moeten er nu met zijn allen het beste van zien te maken. Tegen de mensen die op dit moment thuis zitten zou ik willen zeggen: op een gegeven moment ben je toch echt wel klaar met bingewatchen en Netflix-moe. Doe dan eens gek en lees Elias er nog eens op na!

De Veiligheidscolumn wordt geschreven door deskundigen uit de politiewereld. Janine Janssen is hoofd onderzoek van het Landelijk Expertise Centrum Eer Gerelateerd Geweld van de nationale politie. Lector Veiligheid in afhankelijkheidsrelaties aan Avans Hogeschool en bijzonder hoogleraar Rechtsantropologie aan de Open Universiteit.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.