Analyse

EU sluit haar grenzen maar critici betwijfelen of dat verstandig is

Buitengrens Nadat veel lidstaten hun grenzen al hadden dichtgegooid, gaat nu ook de EU-buitengrens dicht. Maar er heersen bij velen twijfels of dat zin heeft en of je zo niet het vervoer van voedingsmiddelen en medicijnen verstoort. En hoe staat het met de onderlinge solidariteit?

Een virus kent geen grenzen, Europa in tijden van corona wel. Terwijl steeds meer landen de afgelopen dagen hun eigen grens afsloten, gaat ook de Europese buitengrens op slot. Tegelijk blijft de effectiviteit van alle grensmaatregelen twijfelachtig en groeien de zorgen over verstoorde leveringsketens.

Donderdag veroordeelde Europa het inreisverbod dat de Verenigde Staten instelde nog fel, maandag kwam ze zelf met een minstens even ingrijpend voorstel: een inreisverbod op ‘niet-noodzakelijke’ reizen naar het zogeheten Schengen-gebied: 22 EU-landen en Noorwegen, IJsland, Zwitserland en Liechtenstein. Andere landen als het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Bulgarije, Roemenië en Kroatië worden opgeroepen mee te doen.

Het gaat om een tijdelijke maatregel voor ten minste 30 dagen die niet zal gelden voor EU-burgers, mensen die al lang in Europa wonen, diplomaten en medisch personeel. Omdat de Commissie zelf geen autoriteit heeft grenzen te sluiten, gaat het in feite om een nationale maatregel waarmee alle regeringsleiders afzonderlijk moeten instemmen. Verwacht wordt dat ze dat dinsdag tijdens een speciale telefonische EU-top doen.

De maatregel is bedoeld om de druk op de Europese medische sector niet nóg groter te maken. Tegelijk is de vraag hoeveel het inreisverbod betekent. De maatregel komt op een moment dat internationale reizen toch al vrijwel volledig tot stilstand zijn gekomen. Bovendien bevindt het epicentrum van de coronacrisis zich op het moment in Europa en zullen weinig mensen geneigd zijn voor hun plezier naar het continent te reizen.

Zo heeft het inreisverbod vooral een hoog symbolisch gehalte en is het ook een poging met een gezamenlijk antwoord te komen op het groeiende aantal grenssluitingen binnen Europa zelf. De laatste dagen sloten Oostenrijk, Tsjechië, Polen, Litouwen en Duitsland al (deels) hun grens. Maandag volgden nog Hongarije en Spanje.

In een telefoongesprek met onder meer Commissievoorzitter Ursula Von der Leyen en de Duitse bondskanselier Angela Merkel, uitte de Franse president Emmanuel Macron maandag zijn ergernis over het sluiten van de Duitse grenzen. Ook in Brussel is het ongemak over de grenssluitingen groot. Het vrije, ongecontroleerde reizen wordt in Europa gezien als een grote verworvenheid.

Open grenzen zijn bovendien cruciaal voor het functioneren van de interne markt. Het grenzeloze Europa is niet alleen een burgerlijk ideaal, het heeft er ook toe geleid dat productieketens dwars door het continent lopen en er soms maar kleine voorraden op één bepaalde plek beschikbaar zijn. Grenzen afsluiten kan zo leiden tot onhandige of zelfs ronduit gevaarlijke situaties, als de aanvoerlijnen van voedingsmiddelen, medicijnen en medisch materieel of vee worden geblokkeerd. Bovendien vreest Brussel dat strenge grenscontroles tot opstoppingen leiden waar het virus zich juist kan verspreiden. En ook het terugsturen van zieke mensen aan de grens zou de verspreiding vergroten.

Landen mogen er zelf voor kiezen grenscontroles weer in te voeren, maar moeten de Europese Commissie daarvan wel op de hoogte stellen en met goede argumenten komen.

Publieke veiligheid en gezondheid kunnen legitieme redenen zijn. Maar maandag presenteerde de Europese Commissie wel speciale ‘richtlijnen’, om de scherpste kantjes van de blokkades af te halen. Zo moeten landen ervoor zorgen dat nooddiensten vrije doorgang houden en dat leveringsketens niet verstoord worden. Mensen in de transportsector, zoals vrachtwagenchauffeurs, moeten hun werk kunnen blijven doen – eveneens om de levering van medicijnen en voedsel niet te verstoren.

„We moeten buitengewone maatregelen nemen om de gezondheid van onze burgers te beschermen. Maar laten we ervoor zorgen dat goederen en essentiële diensten blijven stromen”, zei Von der Leyen maandag. „Dit is niet alleen een economische kwestie: onze interne markt is een sleutelinstrument als het om Europese solidariteit gaat.”

Die solidariteit is in de coronacrisis soms ver te zoeken. Eerder ontstond er al ergernis toen Duitsland en Frankrijk een verbod op de uitvoer van medische hulpmiddelen naar andere Europese landen afkondigden. Ondertussen schoot China Italië vorige week wel te hulp met medisch personeel en mondkapjes. Na druk van de Europese Commissie werden de exportverboden vorige week weer ingetrokken. Wel kondigde Brussel dit weekend een EU-breed exportverbod op medische hulpmiddelen af.

Mogelijk leidt het Europese inreisverbod ertoe dat lidstaten hun eigen grenscontroles weer intrekken of afzwakken. Tegelijk heeft niemand de illusie dat het vrije reizen in Europa snel weer realiteit zal zijn.