Wat Rutte zei in zijn speech (en waarom)

Premier Rutte sprak maandagavond in een toespraak aan alle Nederlanders over de „opgave van enorme omvang” die het coronavirus brengt. Politiek redacteur Petra de Koning verklaart enkele passages.

Mark Rutte tijdens zijn tv-speech maandagavond.
Mark Rutte tijdens zijn tv-speech maandagavond. Foto ROBIN VAN LONKHUIJSEN/ANP

Goedenavond,

Het coronavirus houdt ons land in de greep.

Ons, én de rest van de wereld.

Samen staan we voor een opgave van enorme omvang.

Veel mensen zullen het gevoel herkennen dat we de laatste weken in een achtbaan zitten die steeds sneller lijkt te gaan rijden.

Je vraagt je af: gebeurt dit echt?

Mark Rutte begint zoals hij dat al in 2006, toen hij begon als VVD-leider, leerde van communicatie-experts: verplaats je zoveel mogelijk in de mensen voor wie je boodschap is bedoeld, spreek je begrip uit voor hun zorgen. In misschien wel de belangrijkste toespraak tot ‘het volk’ uit zijn politieke carrière doet Rutte dat uitvoerig. Waarbij een rol kan spelen dat hij vorige week in de Tweede Kamer kritiek kreeg op de wat lacherige sfeer in de persconferentie over ‘geen handen meer geven’. Aan het eind daarvan schudde hij de hand van Jaap van Dissel van het RIVM.

Want de maatregelen die hier en elders worden getroffen zijn ongekend voor landen in vredestijd.

Ik wil aan het begin van deze toespraak mijn medeleven uitspreken met de families van de mensen die inmiddels aan het virus zijn overleden.

Wie het zwaarst lijdt, krijgt van Rutte als eerste aandacht. Dat voelt eerlijk en logisch. Na de mensen die iemand hebben verloren, de mensen die ziek zijn. Dan de meest kwetsbaren: de ouderen.

Iedereen die in het ziekenhuis ligt of thuis aan het herstellen is, wens ik veel beterschap en sterkte toe.

En ik wil me richten tot de ouderen en de mensen met een zwakke gezondheid.

Ik realiseer me dat u grote zorgen hebt.

En daarom wil ik u zeggen dat het onze absolute prioriteit is de risico’s voor u zo klein mogelijk te maken.

Met al het nieuws uit binnen- en buitenland, met alle gebeurtenissen die elkaar in razend tempo opvolgen, is het volkomen logisch dat er heel breed in de samenleving zorgen leven.

We zitten allemaal met vragen.

Wat kan ik doen om mezelf en de mensen om me heen te beschermen?

Hoe zit het met school en werk?

Kan een kinderfeestje nog doorgaan? Een familieweekend? Een bruiloft?

Hoe lang gaat dit eigenlijk allemaal duren?

En waarom neemt het ene land andere maatregelen dan het andere land?

Rutte komt met een opsomming van vragen, alsof die van dezelfde aard zijn. Maar als je je afvraagt of een kinderfeestje nog kan doorgaan, duidt dat op onzekerheid. Als je de maatregelen per land met elkaar vergelijkt, kan dat ook betekenen dat je kritisch bent op de (late?) besluiten van de Nederlandse regering. Rutte raakt daar aan met deze vraag, maar gaat er verder niet op in.

In de wereld van vandaag zijn nieuws en informatie sneller dan het licht en is een mening ook snel gegeven.

Ik begrijp dat.

Maar het antwoord op alle vragen die leven, begint bij de kennis en ervaring van deskundigen.

Laat ons daaraan vasthouden.

Aan deskundigen als Jaap van Dissel en zijn collega’s binnen en buiten het RIVM.

Virologen, intensive care artsen en andere specialisten.

Hun advies is vanaf het begin leidend geweest voor alle maatregelen die tot nu toe in Nederland zijn getroffen.

En het is belangrijk dat we op dat kompas van wetenschappelijke kennis en betrouwbare feiten blijven varen.

Dat is de enige verstandige manier om verdere stappen te kunnen blijven zetten die nodig zijn.

Stappen die onvermijdelijk op ons af komen.

Hier doet Rutte alsof ook ‘de stappen’ die worden genomen, de stappen van deskundigen zijn. En lijkt hij zich daar dus achter te verschuilen, hij noemt ze vaak. De maatregelen om Nederlanders te beschermen tegen het virus zijn politieke beslissingen, op basis van de adviezen van experts.

Want ik heb vanavond geen gemakkelijke boodschap voor u.

De realiteit is, dat het coronavirus onder ons is en voorlopig ook onder ons zal blijven.

Er is geen eenvoudige of snelle uitweg uit deze zeer moeilijke situatie.

De realiteit is ook dat de komende tijd een groot deel van de Nederlandse bevolking met het virus besmet zal raken.

Rutte maakt het niet mooier dan het is. Hij lijkt hier bewust een mokerslag te hebben ingebouwd die de Nederlandse bevolking voorbereidt op een lange periode van crisis.

Dat is wat de deskundigen ons nu vertellen.

En wat zij ons ook zeggen, is dat we in afwachting van een vaccin of medicijn de verspreiding van het virus kunnen afremmen en tegelijkertijd gecontroleerd groepsimmuniteit op kunnen bouwen.

Dat moet ik uitleggen.
Wie het virus heeft gehad, is daarna meestal immuun.
Net als vroeger met de mazelen.
Hoe groter de groep die immuun is, hoe kleiner de kans voor het virus om over te springen op kwetsbare ouderen en mensen met een zwakke gezondheid.
Met groepsimmuniteit bouw je als het ware een beschermende muur om hen heen.
Dat is het principe.

Rutte zegt over groepsimmuniteit niet dat het ‘ingewikkeld’ is. Bij zo’n woord leg je de verantwoordelijkheid bij de toehoorder: die moet het gaan snappen. En mensen kunnen de neiging krijgen om dan juist niet meer te luisteren: het wordt moeilijk, laat maar zitten. Rutte houdt de verantwoordelijkheid bij zichzelf: ík moet het uitleggen. Daarna gebruikt hij korte zinnen, hij houdt pauzes.

Maar we moeten ons wel realiseren dat het maanden of zelfs langer kan duren om groepsimmuniteit op te bouwen en in die tijd moeten we mensen die een groter risico lopen zoveel mogelijk afschermen.

Alles overziend, zijn er drie mogelijke scenario’s.

Het eerste scenario is: het virus maximaal controleren.

Dat leidt tot een beheerste verspreiding, onder groepen die het minste risico lopen.

Dat is het scenario van onze keuze.

Maximaal controleren betekent dat we proberen met maatregelen de piek in het aantal besmettingen af te vlakken en uit te smeren over een langere periode.

Met deze aanpak waarin de meeste mensen alleen lichte klachten zullen krijgen, bouwen we immuniteit op en zorgen we dat de zorg het aankan.

Met als doel dat de verpleeghuizen, de thuiszorg, de ziekenhuizen en vooral de intensive care afdelingen niet overbelast raken.

Zodat er steeds voldoende capaciteit is de mensen te helpen die het meest kwetsbaar zijn.

Het tweede scenario is dat we het virus onbeheerst zijn gang laten gaan.

Daarmee zou ons zorgsysteem in de piek van de besmetting volkomen overvraagd worden, waardoor er niet genoeg capaciteit zou zijn om kwetsbare ouderen en andere patiënten met een hoog risico te helpen.

Dat moeten we uiteraard koste wat kost voorkomen.

Het derde scenario is dat we eindeloos proberen het virus tegen te houden.

Dat betekent dat het land helemaal op slot gaat.

Zo’n rigoureuze aanpak kan op het oog aantrekkelijk lijken, maar deskundigen wijzen erop dat het bepaald geen kwestie van dagen of weken zou zijn.

In dat scenario zouden we ons land feitelijk een jaar of zelfs langer moeten platleggen, met alle gevolgen van dien.

En als het praktisch al zou kunnen – om mensen zo lang alleen met toestemming hun huis uit te laten komen – dan nog kan het virus meteen weer de kop opsteken als de maatregelen worden ingetrokken.

Dat zal de komende tijd moeten blijken, als bijvoorbeeld de mensen in de Chinese stad Wuhan weer met zijn allen aan het werk gaan. Verspreidt het virus zich dan opnieuw? Niemand die het al weet.

Nederland is een open land en zolang er geen vaccin is, zal het coronavirus als een golf door de wereld blijven gaan en ons land niet overslaan.

Vanaf dit deel in de speech legt Rutte steeds meer nadruk op woorden. Het is een onrustiger deel van zijn verhaal, hij houdt zijn handen – voor zich op tafel – ook net wat minder goed stil dan daarvoor. Naast alle geruststellende woorden, ‘wij doen alles om u te helpen’, moet iedereen nu ook beseffen dat het virus iets is wat ons overkomt, een ‘golf’..

Alle adviezen tot nu toe, alle maatregelen die eerder zijn afgekondigd zijn op het eerste scenario van ‘maximaal controleren’ gericht.

Lees ook: In crisistijd wordt het leiderschap van de premier getest

Van de relatief eenvoudige richtlijnen om geen handen te geven, vaker handen te wassen en anderhalve meter afstand te houden tot ingrijpende maatregelen als het verbieden van grotere bijeenkomsten en sluiting van de horeca.

En we houden uiteraard per dag de vinger aan de pols.

Hoe lang de maatregelen nodig zijn en of er meer nodig is, hangt dus af van de manier waarop het virus zich de komende weken en maanden gaat gedragen.

En van eventuele nieuwe wetenschappelijke inzichten, want het onderzoek staat niet stil.

Het kan zijn dat enkele maatregelen versoepeld kunnen worden, maar dat we soms ook weer een extra stap moeten zetten om te voorkomen dat het virus ongeremd om zich heen grijpt.

In deze passage loopt Rutte vooruit op de mogelijkheid dat sommige maatregelen ook weer ingetrokken kunnen worden, om te zien hoe dat uitpakt. Misschien toch weer een tijdje cafés open? Of de kinderen naar school? De boodschap die er in elk geval ook in zit: reken er maar op dat het lang gaat duren.

Het blijft passen en meten de komende maanden.

Het blijft zoeken naar de balans tussen maatregelen nemen die nodig zijn en het gewone leven zoveel mogelijk door laten gaan.

Dit is ook precies waar de beslissingen van het kabinet de komende tijd over zullen gaan. Hoeveel verstoring van het ‘gewone leven’ accepteren we als land voor maatregelen waarvan je het effect misschien niet goed weet?

Als we zo de verspreiding van het virus kunnen sturen, zijn de gevolgen voor de volksgezondheid uiteindelijk het meest beheersbaar.

Tegelijkertijd kunnen en zullen we onze ogen niet sluiten voor de economische gevolgen van deze crisis.

Veel mensen maken zich zorgen over hun baan.

Want voor heel veel bedrijven, groot en klein, is dit een extreem moeilijke periode.

Heel veel ondernemers staan ineens met hun rug tegen de muur.

De mevrouw van het koffietentje op de hoek, de bloemenkweker, de transportondernemer, de ZZP’er, maar het geldt ook voor nationale iconen als de KLM.

Opnieuw is de opbouw zorgvuldig gekozen: eerst noemt Rutte een ‘gewoon iemand’ die economisch zal lijden onder de coronacrisis, iemand met een ‘koffietentje’. En aan het eind van de opsomming een groot bedrijf als de KLM. Wel een ‘nationaal icoon’. Maar de boodschap is duidelijk: deze speech is vooral bedoeld voor ‘gewone, hardwerkende Nederlanders’, een favoriete doelgroep in VVD-campagnes.

Mijn boodschap aan de ondernemers van Nederland en hun werknemers is deze: het kabinet zal doen wat nodig is om u te steunen.

We zetten alles op alles om ervoor te zorgen dat bedrijven niet omvallen door wat er nu gebeurt en dat mensen hun baan niet verliezen.

Het zal hoe dan ook een moeilijke tijd worden, maar we laten u niet in de steek.

Tot slot wil ik iedereen in Nederland bedanken voor de manier waarop de aanwijzingen en maatregelen tot nu toe zijn opgevolgd en voor alle hartverwarmende voorbeelden van onderlinge hulp en solidariteit.

Het doet goed te merken dat we voor elkaar klaarstaan als de nood aan de man is.

Blijf dat doen.

Nu begint het onderdeel van de speech dat communicatie-experts de ‘call to action’ noemen, en ook daarin heeft Rutte al lang geleden les gehad. Je hebt je verplaatst in je publiek, je hebt de mensen moeilijke afwegingen voorgelegd, uitleg gegeven. En nu is het tijd voor een oproep.

Blijf alert en volg de aanwijzingen op, ook als u sterk en gezond bent, in het belang van mensen die kwetsbaarder zijn.

Dat is echt belangrijk.

Blijf uw gezond verstand gebruiken en luister naar de deskundigen.

Blijf elkaar helpen waar dat kan.

Dit is een tijd waarin we elkaar moeten vinden, over meningsverschillen en tegenstellingen heen.

Een tijd om het gezamenlijke belang boven het eigen belang te stellen.

En een tijd om ruimte en vertrouwen te geven aan al die mensen die onder hectische omstandigheden dag en nacht bezig zijn anderen te helpen en het virus onder controle te houden.

Schoonmakers, verpleegkundigen en artsen in de ziekenhuizen en de ouderenzorg, huisartsen en GGD-medewerkers, politieagenten, ambulancepersoneel en alle andere hulpverleners.

Ze worden niet zomaar als eerste genoemd, de schoonmakers. Mensen die zwaar werk doen en net zo goed risico’s lopen. Als Rutte op werkbezoek is in bedrijven, lijkt hij het vaak als een opdracht te zien: om de stagiaire die in de kelder aan het werk is erbij te trekken als de groepsfoto wordt gemaakt.

Tegen hen, en tegen al die mensen die op hun post blijven in scholen, kinderopvang, openbaar vervoer, supermarkten en waar dan ook, wil ik zeggen: u doet fantastisch werk – heel, heel veel dank daarvoor.

Ik wil eindigen met deze oproep: bij alle onzekerheden die er zijn, is één ding volstrekt duidelijk: de opgave waar we voor staan is heel groot en we moeten dit echt met 17 miljoen mensen doen.

Samen komen we deze moeilijke periode te boven.

Dit moet ook wel de afsluiting zijn van zo’n speech: de oproep dat we er samen doorheen moeten en elkaar moeten helpen. Met korte pauzes om het effect te vergroten.

Let een beetje op elkaar.

Ik reken op u.

Aan het eind geen verzoek, maar een vaststelling: ik hoef dit u niet te vragen, dit doet u.

Dank u wel.