Analyse

Kabinet kon niet meer om adviezen en emotie heen

Reconstructie crisisoverleg De druk op het kabinet om de scholen te sluiten werd steeds groter. Na drie politieke spoedoverleggen viel de beslissing alsnog.
Cafés en restaurants gaan tot en met 6 april dicht om coronavirus-maatregelen van het kabinet.
Cafés en restaurants gaan tot en met 6 april dicht om coronavirus-maatregelen van het kabinet. Foto Aziz Kawak

Nederland gaat niet op slot – tenminste, niet officieel. Sinds zondagavond 18.00 uur zijn alle restaurants, cafés, sportclubs, sauna’s, seksclubs en coffeeshops in Nederland gedwongen om hun deuren te sluiten. Vanaf maandag wordt er geen les meer gegeven op scholen.

Lees ook: Hoe verder als de scholen dicht zijn?

Alle maatregelen, ook die eerder getroffen zijn, gelden een week langer, tot en met 6 april.

Maar van een lockdown – vergrendeling – is „nog” geen sprake, zei minister Bruno Bruins (Medische Zorg, VVD) zondag. In een persconferentie zei hij: „We nemen wel steeds verregaandere maatregelen. En we doen dat op basis van adviezen.”

Bruins sprak die woorden uit om iets over half zes. Twintig minuten later werden de cafés en restaurants op het Plein bij de Tweede Kamer leeggeruimd. Voor coffeeshops door het hele land ontstonden in korte tijd lange rijen.

Premier Rutte bleef buiten beeld, maar dat haalt hij in met een zeldzame tv-toespraak

De adviezen waar Bruins zich op baseert, komen van experts. „De mensen die er alles van weten.” Dat was het mantra van de afgelopen dagen van zowel Bruins als premier Mark Rutte.

Tot zondag zeiden ze keer op keer, ook op basis van de adviezen van experts, dat de scholen open móésten blijven. Al was het maar om te voorkomen dat vitale onderdelen van de samenleving en economie zouden stilvallen doordat ouders thuis bij hun kinderen moesten zijn.

Het RIVM en het ‘Outbreak Management Team’, een adviesorgaan dat het ministerie van Volksgezondheid adviseert over de bestrijding van het virus, waren vrijdag nog stellig. In een brief stond: „Algehele schoolsluiting draagt minder bij aan beperking van circulatie van het virus.” Het sluiten van scholen en horeca werd evenwel niet uitgesloten.

Zondag vol overleggen

Wat heeft er dan toch toe geleid dat scholen alsnog stoppen met lesgeven? „Uiteindelijk heeft de emotie het van de ratio gewonnen”, verklaart voorzitter Paul Rosenmöller van de VO-raad (voortgezet onderwijs) deze zondag na een overleg tussen de scholenkoepels en minister Arie Slob (Onderwijs, ChristenUnie). Want aan veranderde wetenschappelijke inzichten lag het niet.

In de persconferentie zei Slob zondag dat onderzoeken en adviezen van het RIVM, ook over risico’s die jongeren lopen, „nog onverkort van kracht zijn”. Slob noemde de ‘organiseerbaarheid’ van het onderwijs als argument om nu toch de scholen te sluiten: veel leraren melden zich ziek. En hij noemde nadrukkelijk de zorgen die van ouders en leraren om de maatregel te nemen. De komende drie weken wordt het besmettingsrisico onder jongeren onderzocht in Noord-Brabant. De uitkomsten zullen gebruikt worden voor het bepalen van vervolgstappen na 6 april.

Terwijl het kabinet de afgelopen dagen bleef zeggen dat de scholen niet zouden sluiten, gebeurde dat wel in België, Frankrijk, Duitsland en Spanje. Ook dat vergrootte de druk op het kabinet.

Het duurde even voordat de politiek die draai definitief maakte, maar de sector wist het eigenlijk donderdag al. Een groot aantal schoolbesturen besloot eerder in het weekend om voorlopig dicht te gaan, onder meer een Friese scholenkoepel en enkele mbo-scholen. Minister Slob twitterde zaterdag nog dat er geen reden was om scholen te sluiten en dat het belangrijk was om af te gaan op het advies van medische experts. Maar die waren het niet met elkaar eens, zo bleek diezelfde dag uit de oproep van de Federatie van Medische Specialisten aan het kabinet om alsnog de scholen te sluiten. Die oproep bracht de besluitvorming in een stroomversnelling.

Geheime locatie overleg medici

Aan de persconferentie van zondagmiddag ging een aantal overleggen vooraf. Eerst een telefonisch overleg aan het eind van de ochtend tussen de leden van het Ministeriële Commissie Crisisbeheersing, bestaande uit premier Rutte, minister Grapperhaus (Justitie, CDA), Bruins en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Pieter-Jaap Aalbersberg. Al in dat gesprek werd besloten om de verscherpte maatregelen te nemen. Een paar uur later was iedereen snel tevreden toen Slob de onderwijsraden meedeelde dat de scholen sluiten.

Lees ook: ‘Dit is ons werk, wij raken niet in paniek’

Later op de zondag overlegde minister Bruins met artsen en de ziekenhuizen. Dat gesprek vond plaats buiten Den Haag, in het Leids Universitair Medisch Centrum. De bijeenkomst was ingelast na de oproep van de Federatie Medisch Specialisten. De locatie werd niet bekendgemaakt, om te voorkomen dat de pers zich er massaal zou verzamelen. De uitkomst van dat overleg werd gedeeld in een korte verklaring, waarin staat dat „het belang van eenduidige communicatie wordt gedeeld”.

De vervoersbedrijven die verantwoordelijk zijn voor het scholierenvervoer kregen van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat zondag ambtelijk al het signaal om zich voor te bereiden op een periode zonder scholieren. Stads- en streekvervoerders maken sindsdien scenario’s voor vakantiedienstregelingen met vaak halvering van het rijdend personeel. Wachten op een formeel signaal van de premier kon niet meer, zei een betrokkene bij dat overleg zondagochtend. „We moeten eerder aan de slag om die alternatieve dienstregelingen mogelijk te maken. Het personeel moet tijdig geïnformeerd worden.”

De premier kwam zondag niet in beeld. Maar dat haalt hij maandag in. Om 19.00 uur zal Rutte een tv-toespraak houden. Dat is bijzonder. De laatste keer was in 1973, tijdens de oliecrisis. Premier Joop den Uyl riep toen op tot gedragsverandering: vanwege schaarste moesten Nederlanders hun energieverbruik aanpassen. Ook Rutte zal de balans moeten vinden tussen het geruststellen van alle Nederlanders en hen voorbereiden op de grote gevolgen van deze crisis.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Haagse Zaken: Besturen in crisistijd

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.