Recensie

Recensie Boeken

Wat doet die illusionist eigenlijk?

Graham Swift Hoe de illusionist in de nieuwe roman van Graham Swift uiteindelijk zijn verdriet verwerkt, zal geen lezer verbazen. Die heeft daarvóór al een korte roman verstouwd die vooral een verlangen naar meer tempo opwekt.

Een illusionist, de assistente van de illusionist, een goed gebekte spreekstalmeester – ze zitten in de zomer van 1959 in hetzelfde variétéprogramma dat elke dag op de pier van Brighton wordt opgevoerd. Ze zijn nog jong, deze drie hoofdrolspelers uit de nieuwe roman van Graham Swift (1949), maar hun wereld loopt ten einde; het variété zal de concurrentieslag met de televisie gaan verliezen.

Die wetenschap geeft het verhaal een melancholische achtergrond, die Swift versterkt doordat hij al in het begin van zijn roman in vooruitblikken aangeeft dat het verhaal niet voor iedereen gelukkig zal aflopen. Ook voor de lezer niet, want Swift weet in Hier zijn we niet het niveau te halen van zijn vorige roman, het bij tijd en wijle betoverend mooie Moeders zondag.

Hier zijn we handelt om drie levens die in elkaar haken. Illusionist Ronnie staat op het punt te gaan trouwen met Evie, zijn assistente. Jack, de spreekstalmeester, heeft elke avond een ander liefje maar wordt verliefd op Evie; en Evie ziet ook wel iets in hem.

Zo’n driehoek is niet het meest verrassende romangegeven aller tijden, en de manier waarop de gedesillusioneerde illusionist uiteindelijk zijn verdriet verwerkt, zal ook geen lezer verbazen, maar dat geeft op zichzelf niet; Moeders zondag ging over een dienstmeisje dat verliefd werd op de zoon van een landgoedeigenaar, ook geen kanshebber voor een originaliteitsprijs. Het gaat er maar om hoe het wordt verteld, en op dat punt blijft Hier zijn we in gebreke. Het verhaal sleept, het is moeilijk om je erop scherp te stellen. Na zo’n tachtig pagina’s blijkt het opeens te gaan om een terugblik van een 75-jarige Evie, en ook weer niet helemaal. De personages stellen zich voortdurend vragen, tot gekmakend toe (‘Had hij zelf wel aan een kostuum gedacht? Ze zou toch een kostuum moeten hebben?’). Misschien is dat bedoeld om de personages zo dicht mogelijk te benaderen, maar het voornaamste effect is irritatie, en een wild verlangen naar meer tempo.

Het grootste probleem is dat je nooit helemaal voor je ziet wat deze drie mensen nu eigenlijk doen. Geen moment krijg je een goed beeld van de variétéshow, en van het werk van Ronnie, de illusionist. De assistente lijkt niet te weten hoe de trucs werken, wat weinig geloofwaardig overkomt. Soms wordt er verband gelegd met echte magie, maar dat blijft vaag, magisch-realistisch wil het ook niet worden. De andere acts, Jacks optreden als spreekstalmeester – het blijft allemaal een beetje onbestemd. Weinig komt echt tot leven, in deze roman, ook de liefde niet.

Natuurlijk kan Swift schrijven, dat heeft hij in zijn indrukwekkende carrière (een Booker Prize voor Laatste ronde, om maar wat te noemen) wel bewezen. Ook Hier zijn we bevat best mooie passages en goede observaties. Het mooiste deel is de beschrijving van de jeugd van Ronnie. In de oorlog wordt hij van Londen naar het Engelse platteland gestuurd, om terecht te komen bij een kinderloos echtpaar. De man treedt op als illusionist, en bepaalt zo Ronnie’s toekomst. Maar waar zijn de momenten waarop Ronnie daadwerkelijk iets van hem leert? En heeft hij zijn leermeester ooit daadwerkelijk zien optreden? Ook deze passages zijn uiteindelijk te vaag, en zo blijven we in het duister tasten.