Toch schone handen als de gel is uitverkocht

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen.

Deze week: zelf desinfecterende handgel maken in tijden van corona.

Alcohol, glycerine en waterstofperoxide worden in pijnlijk identieke flesjes verkocht.
Alcohol, glycerine en waterstofperoxide worden in pijnlijk identieke flesjes verkocht. Foto Karel Knip

De hygiënische handgel is op, net nu je het nodig hebt. De handgelvakjes van de supermarkten en drogisterijketens zijn leeg, de winkelbedienden moeten nee verkopen. Maar zonder handgel voelt de Hollander zich weerloos in de coronacrisis.

De gezondheidsautoriteiten blijken er niet zo mee te zitten. Ze waren altijd al voorstander van gewoon goed handen wassen met zeep en stromend water. Nu, met de pandemie formeel erkend, bij voorkeur wat langer en doordachter dan vroeger. Denk aan de vingertoppen en het naamloze zachte vel tussen de vele vingers. Neem de polsen mee. Erbij zingen schijnt ook te helpen.

Kwakjes reinigingsmiddel

Sinds kort weten we dat zeeppompjes beter zijn dan stukken zeep want die laatste worden van het wassen vies. Maar wat de beste zeep is, is nog niet bekendgemaakt. De kwakjes reinigingsmiddel die de pompjes afgeven zijn bijna altijd pH-neutraal, de zeepstukken zijn meestal alkalisch. Hoe bacteriën en virussen dat verschil ondergaan is niet duidelijk. Men heeft uitgelegd dat het de bedoeling van wassen met zeep is dat alle vuil van de handen glijdt en dat de coronapartikels dan vanzelf meeglijden.

De Amerikaanse milieudienst EPA publiceerde een lijst van chemicaliën die het coronavirus min of meer actief uitschakelen. De lijst is zó lang dat alleen al daaruit blijkt dat het coronavirus een kwetsbaar virus is. Bijna alles werkt: bleekmiddel, waterstofperoxide, lysol, isopropylalcohol en gewone alcohol. De gevoeligheid van de coronavirus-partikels (ook en vooral voor alcohol) wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van een ‘envelop’. Virussoorten zonder envelop zijn vaak taaier.

Let wel: de middelen die EPA en CDC opsommen zijn niet bedoeld voor de handen maar voor het ontsmetten van trapleuningen, deurknoppen, stangen, handvatten en noem maar op. Het is niet verstandig om dagelijks bleekwater, waterstofperoxide of lysol op de huid te brengen.

Onbegonnen werk

Dit brengt ons terug bij de desinfecterende handgels die natuurlijk wel degelijk van pas kunnen komen, bijvoorbeeld als er na een lange treinreis geen gelegenheid is tot handen wassen. Kunnen we de handgels ook zelf maken? Dat is deze week onderzocht. Wie het etiket op een overgeschoten flesje ‘hand sanitizer’ bestudeert vreest al gauw voor onbegonnen werk te staan: er blijken te veel exotische ingrediënten nodig. Het bevrijdend inzicht komt van het vergelijken van meerdere etiketten (ze staan op internet) en van het besef dat de ‘ingrediëntendeclaratie’ de ingrediënten in afnemende gewichtspercentages opsomt. Alle gels en sanitizers hebben gedenatureerde alcohol, water en glycerine als voornaamste bestanddeel. De overige 5 of 10 ingrediënten zijn meestal van secundair belang. Je vindt er zuurteregelaars onder en geurstoffen, modieuze plantenoliën (aloë, avocado) en ‘moisturizers’ als panthenol of propaandiol (‘propyleenglycol’). De oliën en moisturizers (‘humectants’), die wij in Nederland bevochtigingsmiddelen noemen, helpen de huid herstellen van de schade die de ontvettende en uitdrogende alcohol aanricht. Maar, en dit is de clou, daarvoor is óók al glycerine (glycerol, propaantriol) opgenomen. Je kunt ze weglaten.

De verdikkingsmiddelen (thickening agents) zijn een twijfelgeval. Zonder ‘thickener’ is het mengsel van alcohol, water en glycerine waterdun. Dat werkt verspilling in de hand. Het probleem is dat de consument niet makkelijk een goede, lang houdbare thickener in huis haalt. Hij kan het proberen met het laxeermiddel Movicolon dat uit polyethyleenglycol (PEG) bestaat. Maar er zijn veel heel verschillende soorten PEG en misschien zit je met het glijmiddel helemaal fout. Het is makkelijker het morsen voor lief te nemen.

Dat een mengsel van alcohol, water en glycerine as such al voldoet als ‘sanitizer’ blijkt uit een recept dat de wereldgezondheidsorganisatie WHO ervoor presenteert op haar website. Het heet daar ‘handrub’. Het WHO-goedje bevat ook waterstofperoxide maar dat is alleen omdat het zowel tegen virussen als bacteriën moet werken en bacterie-sporen bestand zijn tegen alcohol (maar niet tegen peroxide). In de strijd tegen corona is de waterstofperoxide niet nodig (en die ontbreekt ook in bijna alle gels en sanitizers).

Simpeler kan het niet

Alcohol, water en glycerine. Glycerine wordt al anderhalve eeuw ingezet tegen ‘ruw gesprongen vel’, Etos en Kruidvat verkopen het in kleine bruine flesjes. Glycerine is een licht stroperige, zoet smakende vloeistof die goed mengt met alcohol. Er zit vaak 20 procent water bij.

Het alcoholgehalte van de zelf te bereiden sanitizer moet minstens 60, liever nog 70 procent of hoger zijn. Wat dit betreft komt het goed uit dat alle drogisterijketens gedenatureerde alcohol van 70 procent aanbieden (de rest is water). Wie aan een standaardflesje (120 ml) van dit soort alcohol met een pipet ongeveer 1,5 ml glycerine toevoegt (en goed schudt) komt verrassend dicht in de buurt van de handrub die de WHO aanbeveelt. Simpeler kan het niet.

Er kan niet veel mis gaan, tenzij de doehetzelver zich vergist in de juiste vloeistof. Ether, aceton, waterstofperoxide en kamferspiritus worden in pijnlijk identieke flesjes verkocht. Ook is het zaak altijd verse alcohol te kopen want uit aangebroken flesjes kan de alcohol makkelijk vervliegen. Het pipetje op de foto heet een ‘pasteurpipet’, internet heeft besteladressen. Van AW-wege is al veel prettige ervaring opgedaan met het preparaat. Of het ook hielp hoort de lezer later.