In deze tijd van crises kijken burgers naar hun leiders: zeg ons wat we moeten doen

Rol overheid Niet alleen mensen, ook landen kiezen nu voor zelfquarantaine. Liefst met een sterke, beschermende en troostende overheid, en helder leiderschap.

Regeringsleiders die allemaal te maken hebben met de crisis rond het coronavirus, van linksboven met de klok mee: premier Rutte, bondskanselier Merkel (Duitsland), premier Conte (Italië), premier Trudeau (Canada), premier Wilmès (België), president Macron (Frankrijk), premier Sánchez (Spanje) en president Trump (VS)
Regeringsleiders die allemaal te maken hebben met de crisis rond het coronavirus, van linksboven met de klok mee: premier Rutte, bondskanselier Merkel (Duitsland), premier Conte (Italië), premier Trudeau (Canada), premier Wilmès (België), president Macron (Frankrijk), premier Sánchez (Spanje) en president Trump (VS) Foto’s AFP, ANP, EPA, Reuters

Opeens helemaal terug: de overheid. In tijden van nood slaat traditioneel het uur van de uitvoerende macht. Zij heeft immers de zandzakken en de code van de kluis met het calamiteitenplan.

De burger in nood verlangt naar autoriteit. De bestuurservaring van presidentskandidaat Joe Biden was opeens aantrekkelijker dan de vernieuwingsdrang van Bernie Sanders. De nationalisten in Vlaanderen keken opeens naar de federale overheid. In veel landen keken burgers naar hun nationale leiders op tv: zeg ons wat we moeten doen.

Europeanen keken ook naar Brussel Kunnen ze daar de corona-aanpak niet beter coördineren? Want waarom zou je in Kerkrade één regime hebben en in het aanpalende Herzogenrath een ander? In Nederland blijven de scholen open, in Frankrijk gaan ze dicht. In België sluiten de cafés, in Nederland wordt de burger gevráágd niet uit te gaan.

Hoe Covid-19 zich ook zal ontwikkelen, dé les van deze week was: zonder deugdelijk bestuur gaat het niet. Een pandemie vraagt om een koelbloedige en transparante leiding die terug kan vallen op voorzorgsmaatregelen. Waar zijn de testen, de mondkapjes, de verplegers?

In een pandemie is de vrije markt niet langer de oplossing voor alles. Het in sommige kringen populaire dedain voor deskundigheid – er is geen klimaatcrisis, vaccineren hoeft niet – is in een pandemie letterlijk levensgevaarlijk. Individualisme is leuk, maar een pandemie vraagt om sociale cohesie en gemeenschapszin.

Ook is het een globaal verschijnsel dat internationale samenwerking vereist. Toch kwam het eigenbelang in deze crisisweek vaak op de eerste plaats. Alsof niet alleen burgers maar ook staten in zelfquarantaine gingen.

Roekeloos gedrag

Lees ook: Moskou en Riad drijven elkaar naar de afgrond

Na de Lehman-crisis van 2008 was één internationaal orgaan van groot belang: de G20, het overleg van grote landen. Dit jaar staat dat overleg – goed voor 80 procent van de wereldhandel en tweederde van de wereldbevolking – onder leiding van: Saoedi-Arabië.

Deze week maakte de oliestaat niet zo’n goeie beurt. Nadat overleg over de olieproductie met Rusland was geklapt, dreef Riad de prijs omlaag. De Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman, bekend om zijn onberekenbaarheid, moest even laten zien wie het in de oliewereld voor het zeggen heeft. Het was roekeloos gedrag om een fragiele wereldeconomie op te zadelen met een olieprijs-shock. De markten, toch al zenuwachtig van corona, schoven maandag prompt onderuit. De olieprijs maakte in één dag de grootste daling in dertig jaar mee. De aandelenbeurzen verloren op één dag 7,5 procent – het begin van een historisch slechte week, die op donderdag nóg beroerder werd met koersdalingen van rond de 10 procent.

Lees ook: Poetin kan nagenoeg zijn hele leven president van Rusland blijven

De Russische president Vladimir Poetin gebruikt de coronacrisis vooral als gelegenheidsargument. Hield hij vorige week verlaging van de olieproductie tegen met het argument dat hij wilde afwachten of de coronacrisis erger zou worden, deze week regelde hij een presidentschap-voor-het-leven. Dat was nodig, zei zijn woordvoerder, met het oog op de onzekere situatie, mede door corona veroorzaakt.

Donald Trump had het heel lastig. Corona is nu eenmaal een crisis die je niet met verongelijkte tweets te lijf kunt. De Amerikaanse president zag het virus in eerste instantie vooral als een bedreiging voor economie en aandelenkoersen en probeerde het risico weg te wuiven. Toen hij dat niet langer kon volhouden schoot hij in zesde versnelling en gooide de grens voor Europeanen dicht. Ziektebestrijding werd migratiebeleid.

Lees ook: President Trump sluit de grenzen voor reizigers uit Europa

Trump reageerde met een nationalistische reflex, maar hij had de politieke dreiging goed aangevoeld. In de Verenigde Staten is het politieke landschap deze week veranderd. Trump had gehoopt het in de verkiezingen op te nemen tegen de linkse Democraat Bernie Sanders. Met economische wind in de rug stonden zijn kansen in die tweestrijd goed. Maar Covid-19 haalde de beurzen en groeiprognoses onderuit en lijkt de opmars van Joe Biden in de Democratische voorverkiezingen te ondersteunen. Een megacrisis is niet het moment voor linkse experimenten, een man met ervaring is dan misschien aantrekkelijker dan een wereldverbeteraar. Als het schip van de staat met volle zeilen moet uitvaren, dan liever met een ervaren kapitein.

Nachtwakersstaat

De pandemie wakkert de concurrentie tussen politieke systemen aan. Wie kan de crisis beter te lijf gaan? Het autocratische China, dat de burger snel in corona-gelid kan zetten, of het vrije Westen dat een beroep moet doen op gezond verstand van het individu? Kun je de crisis ook de baas als je niet in een paar dagen een ziekenhuis kunt bouwen en je burgers met technische middelen en de Partij in het gareel kunt houden? Chinese leiders zeggen nu dat het ergste voorbij is.

Ruim 190 miljoen Europeanen leven nu onder een regime met ingeperkte vrijheid. Hoe zal dat gaan? Vooralsnog lijken de meesten zich in het lot te schikken. Zelfs in Italië, waar als eerste strenge maatregelen werden getroffen en de burger traditioneel zijn overheid wantrouwt, heerst vooralsnog gehoorzaamheid.

De verzorgingsstaat doet het nu beter dan de nachtwakersstaat zonder sociaal vangnet. Toch wel handig, constateerden Amerikanen, als je zoals in Europa betaald met ziekteverlof kunt en zo mogelijk verdere verspreiding van het virus kunt helpen voorkomen. En misschien is het toch geen slecht idee om voorzorgsmaatregelen te nemen en niet, zoals Trump deed, de pandemie-experts uit de nationale veiligheidsraad te zetten.

Van Wall Street tot Tokio

In de economie en de financiële wereld was de overheid al bezig aan een comeback. Het bedrijfsleven mag zo kosmopolitisch lijken als het zich voelt, uiteindelijk tellen grenzen. De handelsoorlog die onder Trump is uitgebroken, is er een van staten en hun regeringen. De Franse regering wil techbedrijven niet langer aanslaan op hun winst, die zij naar believen overal kunnen laten neerslaan, maar op de omzet, die zich veel duidelijker binnen de landsgrenzen afspeelt.

De coronacrisis maakt eens te meer duidelijk hoe belangrijk staten kunnen zijn. Al na de Lehmancrisis van 2008 werden banken gered door overheden en financiële markten overeind gehouden door centrale banken. Ook nu hangen de beurzen angstig aan de rokken van de monetaire autoriteiten. Centrale banken geven gewone banken extra geld en zijn soepeler met hun toezicht, want het is niet de bedoeling dat bedrijven die hun omzet zien wegvallen door corona-maatregelen meteen hun bankier aan de deur krijgen met de vraag hoe het staat met de rente en aflossing op hun kredieten.

Centrale banken verruimen daarnaast de hoeveelheid geld op de financiële markten zodat de handel niet opdroogt en de bodem uit de prijzen valt. Van Wall Street tot Tokio, van Shanghai tot het Damrak. Het is een duidelijke boodschap: zonder overheid functioneert de beurs, de meest vrije van alle vrije markten, niet.

Er is een belangrijk verschil met de Lehman-crisis: de afgelopen tien jaar is er voor honderden miljarden dollars en euro’s aan leningen ingekocht door de centrale bankiers in een poging de rentes laag te houden en geld in de markt te pompen. Dat zijn niet alleen staatsleningen. De Europese Centrale Bank heeft inmiddels ook al 194 miljard aan bedrijfsleningen ingekocht. De Bank van Japan, al eerder begonnen met dit soort beleid, koopt nu ook via beleggingsfondsen aandelen op. Zij is nu de grootste individuele aandelenbezitter op de beurs van Tokio.

Centrale banken zijn onafhankelijk van de staat. Maar naarmate hun maatschappelijke rol groeit, wordt de roep luider om er toch enige politieke controle op uit te oefenen. Een instelling die alleen de inflatie onder controle houdt, moet los blijven van de politiek. Maar één die bedrijven begint te voorzien van eigen vermogen (aandelen) en vreemd vermogen (krediet) ook?

Lees ook: Lagarde speelt middenin de crisis met vuur

Er wordt dan ook steeds vaker politiek gedrag verwacht van centrale banken. Toen ECB-voorzitter Lagarde donderdag zei dat de centrale bank er niet is om het renteverschil tussen verschillende landen te managen, brak meteen de hel los. Het, zeer gevoelige, renteverschil tussen Italië en Duitsland liep direct met een derde op. Lagarde had strikt gesproken gelijk. Maar dit was niet wat er van haar werd verwacht.

Op de financiële marken in de VS wordt sterk aangedrongen op renteverlaging naar nul. De steun voor de koersen die dat oplevert wordt al bijna gezien als een recht. Niet alleen Wall Street denkt daar zo over, ook president Trump, die beurskoersen als een test van zijn populariteit ziet.

Best brutaal

En dan is er de overheid zelf. Deze week vroeg de Amsterdamse horeca- en hotelsector financiële steun aan de gemeente. Dat is best brutaal voor een sector van vrije ondernemers, grote en kleine Airbnb-speculanten en hotelketens, die tot voor kort uitbundig bouwden aan hun eigen overcapaciteit. En die van overheidsbemoeienis bar weinig moeten hebben als er nog een metertje of twee bij het terras wordt gesmokkeld.

Lees ook: Hoekstra kan zo 90 miljard euro in de coronacrisis steken

Inspringen bij crisis is een klassieke overheidstaak, al is de ruimte daarvoor in veel landen beperkt. Niet in Nederland overigens. Minister Hoekstra (Financiën, CDA) zei donderdag dat er zo 90 miljard euro kan worden vrijgemaakt – het verschil tussen de huidige staatsschuld van 48 procent van het bbp en het Europese maximum van 60 procent. Een maximum dat overigens vrijwel alle andere EU-landen ruim overschrijden.

Maar toch: de overheid kan de vraag op peil houden, kan met een deeltijd-WW bedrijven steunen die werknemers naar huis moeten sturen, of werknemers die zelf ziek thuis moeten blijven. Een overheid kan essentiële bedrijven (of banken) redden. Die taak wordt op momenten als deze óók geherwaardeerd.

En zo versnelt corona ontwikkelingen die al aan de gang waren. Ze versterkt de hang naar een sterkere en zorgzamere overheid en ze versterkt de deglobalisering. Corona belemmert het vrij verkeer van personen en goederen en de pandemie onderstreept het voordeel van zelfvoorzienendheid: wie wil nu voor zijn medicijnen afhankelijk zijn van kwetsbare internationale productieketens? Corona is ook een geschenk voor nationalisten. Wie immigratie wil afremmen en protectionisme wil aanmoedigen heeft nu een nieuw argument: de pandemie.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Haagse Zaken: Besturen in crisistijd

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.