Martijn Brouwers: „Wie veel fructose eet, heeft misschien ook andere ongezonde gewoonten.”

Foto Chris Keulen

Interview

‘Fructose werkt anders dan alcohol maar heeft hetzelfde netto resultaat’

Martijn Brouwers | hoogleraar endocrinologie Is fructose, vruchtensuiker, een grote boosdoener? Lange tijd werd het als goede zoetmaker gezien, maar dat beeld is gekanteld.

Bij het interview op 2 maart geeft Martijn Brouwers in het ziekenhuis in Maastricht een hand. „Er is nog geen negatief handschudadvies”, zegt hij lachend. Een week later mailt hij dat de oratie, die vrijdag 13 maart zou plaatsvinden, vanwege het nieuwe coronavirus is uitgesteld tot na de zomervakantie. Tegen die tijd is hij bijna een jaar hoogleraar endocrinologie aan het Maastricht UMC, in oktober is hij benoemd.

De tekst voor zijn oratie ligt al klaar. Zonder spoilers te geven, valt er genoeg te vertellen over waar hij als ‘stofwisselingsprofessor’ mee bezig is. Met patiënten uiteraard, maar ook met onderzoek naar diabetes mellitus type 2. In Maastricht werkt een groot team onder leiding van professor Stehouwer aan oplossingen voor oorzaken en gevolgen van diabetes – suikerziekte – met een combinatie van onderzoeksmethoden, waaronder bevolkingsonderzoek onder een grote groep Limburgers (‘de Maastrichtstudie’), klinisch onderzoek met patiënten en gezonde vrijwilligers, maar ook experimenteel onderzoek met muizen. Brouwers richt zich vooral op de lever. „En dan kom je al snel uit bij fructose.”

Fructose werkt anders dan alcohol maar heeft hetzelfde netto resultaat

Ah! Fructose! Interessant. Want er zijn boeken vol geschreven over fructose. Tégen fructose. De bekendste fructose fighter is de Amerikaanse kinderarts Robert Lustig, die zo teneergeslagen raakte van al die zieke kinderen met overgewicht, dat hij er zijn missie van maakte om suiker te bestrijden. Meer specifiek: fructose. Want fructose, vruchtensuiker, ziet hij als bron van alle kwaad.

„Fructose werkt anders dan alcohol maar heeft hetzelfde netto resultaat”, zegt ook Brouwers. Beide veroorzaken leververvetting. Dat geeft weer een hoog cholesterol en een hoger risico op hart- en vaatziekten. Het kan ook overgaan in leverontsteking en als je pech hebt in leverfalen of leverkanker. „Onder de microscoop ziet leververvetting bij overgewicht er hetzelfde uit als bij mensen die te veel alcohol hebben gedronken. In de VS verwachten ze dat non-alcoholic fatty liver disease de belangrijkste oorzaak van levertransplantatie zal worden, belangrijker dan alcohol.”

Nauwelijks een bloedsuikerpiek

En dat terwijl in de jaren zeventig en tachtig fructose nog als een goede zoetmaker werd gezien. „Juist voor mensen met diabetes type 2.” De meeste suikers bestaan uit glucose, fructose of een combinatie daarvan. „Anders dan glucose geeft fructose nauwelijks een bloedsuikerpiek. Bovendien is een gram fructose zoeter dan een gram glucose. Je hebt er minder van nodig.” Behalve dat het van nature in fruit en groente zit, wordt het ook toegevoegd aan producten.

Begin deze eeuw kantelde het positieve beeld. Het begon op te vallen, vooral in de VS waar veel high fructose corn syrup (maïsstroop) in producten zit, dat de bevolking steeds zwaarder werd en dat dat gelijk opging met een enorme stijging van de fructoseconsumptie. „Zo ontstond de vraag of er een verband bestaat.”

Het ligt voor de hand, maar hoe bewijs je zoiets? „Als je een grote populatie onderzoekt, weet je nooit precies wat de oorzaak is. Wie veel fructose eet, heeft misschien ook andere ongezonde gewoonten.”

Haken en ogen

Experimenten met een kleine groep mensen hebben haken en ogen. Wanneer mensen ineens drie keer meer fructose dan normaal eten, is dat dan representatief? „Lustig heeft kinderen en adolescenten op een fructosebeperkt dieet gezet. Hij zag bij hen minder leververvetting, maar hij had geen controlegroep. Dus lag het aan de fructose of aan het feit dat ze minder calorieën kregen?”

De vraag blijft: is fructose ongezonder dan glucose? Is de ene calorie slechter dan de andere? „Lustig heeft die boodschap heel sterk neergezet. Maar uit meta-analyses is het moeilijk om dat hard te maken.”

Brouwers formuleert voorzichtig en vertelt wat hij wel weet over fructose en het effect op de lever. „Als je puur naar biologie kijkt, zou je verwachten dat het verschil maakt voor de lever.” Fructose wordt slechter opgenomen in de darmen dan glucose, maar het wordt alleen in de lever omgezet in vet, terwijl glucose op veel meer plaatsen in het lichaam wordt opgeslagen en als brandstof wordt gebruikt. „Het is aannemelijk dat als je gelijke hoeveelheden glucose en fructose binnenkrijgt, dat laatste meer leververvetting geeft.”

Piek in de bloedglucose

In die lever doet fructose ook nog iets met glucose. „Ze kunnen daar allebei worden omgezet in vet, maar ze volgen geen onafhankelijke paden.” Fructose zorgt ervoor dat glucose in de lever wordt opgenomen. „Dat zou fructose dubbel zo slecht maken.”

In Maastricht deden ze een test. Geef iemand 75 gram glucose, meet het bloed gedurende twee uur: dan zie je een piek in de bloedglucose. Herhaal die test, voeg er 7,5 gram fructose aan toe – een appel – en dan zie je een lagere bloedsuikerpiek. Een deel van die suiker is de lever in gegaan, er blijft minder in het bloed. „Maar wat gebeurt er met die suikers die de lever ingaan? Wij zijn bang dat dat vet wordt. En we denken dat er maar weinig fructose nodig is om dat proces in werking te stellen.”

Opmerkelijk, vindt Brouwers. Want als een snufje genoeg is, is fructose niet alleen een calorie, maar óók een signaalstof. Een stofje dat waarschuwt dat het lichaam iets moet doen. „Maar wat? Mijn hypothese is dat fructose een signaal van overvloed is.” Let op, er valt fruit uit de bomen, sla dat op als vet want de winter komt eraan. Nuttig in de prehistorie, toen je de winter moest overleven. Maar kan dat signaal niet uit nu we elke dag onze kar vol pizza en cola kunnen gooien? Helaas, zegt Brouwers, „we evolueren onvoldoende mee met de overvloed. Ons dna verandert langzamer dan de omgeving.”

Een appel of een besje?

Wat hij wil weten is: hoeveel fructose is nodig om dat mechanisme aan te zetten? Een hele appel? Eén besje? Gebeurt het bij 7,5 gram of ook al bij 1 gram? En wat doe je ermee? Mensen adviseren geen fructose meer te eten is geen optie. Dan eet je ook geen fruit en groente meer en krijg je eerder scheurbuik dan een slanke taille. Je wordt er bovendien niet vrolijk van, weet Brouwers, die het vier dagen probeerde. „Dan kom je erachter dat je heel veel niet mag. Geen muesli, geen Sultana’s, want in rozijnen zit ook fructose. En wat je je bij elk extreem dieet moet realiseren: je vervangt het één altijd door iets anders, verzadigd vet bijvoorbeeld.”

Er zit dus wel iets in Lustigs bewering dat de ene calorie slechter is dan de andere. Maar voor een gezond voedingspatroon maakt het weinig uit. Het enige advies dat Brouwers kan geven is: „Wees terughoudend met suikers en calorieën in het algemeen.” Dat zou de overheid best mogen stimuleren met prijsmaatregelen, vindt hij. Er wordt wel gewerkt aan een medicijn dat de werking van fructose uitschakelt en er zijn pillen die je glucose uit laten plassen zodat ze de lever nooit bereiken. „Maar dat zijn medicijnen voor patiënten, niet voor de hele bevolking.” Overconsumptie bestrijd je niet met pillen.