Analyse

Van een laconieke houding naar het grotendeels platleggen van de samenleving

Coronavirus De overheid dreigt de grip op het coronavirus te verliezen. Daarom wordt verregaande inspanning van álle Nederlanders gevraagd.

Premier Mark Rutte tijdens het debat in de Tweede Kamer over de coronacrisis.
Premier Mark Rutte tijdens het debat in de Tweede Kamer over de coronacrisis. Foto David van Dam

Het coronavirus verspreidt zich in Nederland sneller dan de overheid kan reageren. Alleen inspanning van álle Nederlanders kan het tij keren. Dat is de conclusie na donderdagmiddag aangekondigde maatregelen die voor Nederland uniek zijn buiten oorlogstijd. Op slot gaat het land niet, maar de oproep van premier Mark Rutte (VVD), minister Bruno Bruins (Medische Zorg, VVD) en RIVM-baas Jaap van Dissel tijdens een persconferentie was duidelijk: blijf zoveel mogelijk thuis, tenzij het niet anders kan.

Het publieke leven in Nederland zal de komende weken tot een stilstand komen die het land in de recente geschiedenis niet heeft gezien. Wegen zullen rustiger zijn, treinen leger, straten stiller. Zelfs naar de Nachtwacht zal niemand meer kijken.

Wie thuis kán werken, wordt opgeroepen dat te doen. Iedereen met (lichte) klachten als verkoudheid, keelpijn of koorts, moet sowieso thuisblijven. Door alle evenementen met meer dan honderd deelnemers gaat een streep. Dat betekent onder meer dat de Eredivisie stil komt te liggen, net nu de beslissende fase van de voetbalcompetitie is ingegaan. Musea, bibliotheken, concertzalen en andere culturele instellingen kondigden aan de deuren te sluiten. Ook universiteiten en hogescholen zullen vanaf vrijdag gesloten zijn voor studenten: tentamens zijn afgelast, colleges zullen zoveel mogelijk online plaatsvinden.

Basis- en middelbare scholen blijven wél open, tot onvrede van een deel van de Tweede Kamer en veel docenten. In veel Europese landen zijn die scholen al dicht, juist om besmetting via kinderen naar volwassenen en ouderen te voorkomen. Maar Rutte wil voorkomen dat ouders met „vitale functies” in de zorg, politie en brandweer niet meer naar hun werk kunnen omdat ze op hun eigen kinderen moeten passen.

Zelfisolatie

Met de zware maatregelen is het kabinet in een paar dagen tijd opgeschoven van het ietwat laconieke advies om geen handen meer te schudden, naar een halve oproep tot zelfisolatie van miljoenen Nederlanders. De houding van Rutte tijdens de persconferentie donderdagmiddag was veelzeggend. Maandag zei hij nog opgewekt dat Nederlanders „een nuchter volkje” zijn. Donderdag was hij ernstiger en rustig. ’s Avonds tijdens een Kamerdebat vroegen Kamerleden Rob Jetten (D66) en Maarten Hijink (SP) hem waarom hij dat niet vanaf het begin was.

Met de maatregelen hoopt het kabinet grip te krijgen op de verspreiding van het virus. De autoriteiten dreigen die te verliezen, waarschuwde Van Dissel, directeur infectieziektenbestrijding bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. In Brabant is dat al zo. „We hebben niet meer voldoende tijd en zekerheid om vast te stellen wat er precies gaande is”, zei Van Dissel over die provincie. De druk op de zorg neemt daar rap toe. Het aantal patiënten in de Brabantse ziekenhuizen stijgt snel, de ziekenhuizen hebben inmiddels „moeite dit goed op te vangen”, aldus Van Dissel. Ook de GGD’en, die naar alle patiënten en hun nauwe contacten onderzoek doen, kunnen de werkdruk moeilijk aan.

In Brabant probeert de overheid het virus niet langer in te dammen, maar af te remmen - „mitigatie”, aldus Rutte en Van Dissel. Die belangrijke vervolgstap toont dat de overheid de hoop heeft opgegeven het virus in Brabant uit te kunnen roeien. Vertraging van de verspreiding moet voorkomen dat ziekenhuizen de stroom aan patiënten niet meer aankunnen.

‘Clusters van infecties’

Dat het virus zich in Noord-Brabant snel verspreidt was begin deze week al duidelijk. Van Dissel zei dat er nu ook „clusters van infecties” in Zuid-Limburg zijn, mogelijk veroorzaakt door het stijgend aantal besmettingen over de grens in Duitsland. Rond Amsterdam en Rotterdam duiken nu patiënten op van wie onduidelijk is hoe ze besmet zijn geraakt, een teken dat het virus steeds breder binnen Nederland circuleert. „De situatie is
mogelijk aan het kantelen”, aldus Van Dissel. Volgens het RIVM gaat nu een nieuwe fase van de virusbestrijding in, waarbij de focus wordt verlegd van maatregelen op individueel niveau naar meer ongerichte maatregelen.

De vraag is of de nieuwe maatregelen voldoende zijn. In de huidige race ligt het virus, dat een incubatietijd van ongeveer een week heeft, vóór op de overheid. Als het aantal nieuwe besmettingen de komende dagen blijft stijgen, zegt dat nog niets over de effectiviteit van aangekondigde maatregelen. Rutte benadrukte dat het voor het kabinet moeilijk is te bepalen wat op dit moment „de juiste maatvoering” is. „We moeten met 50 procent kennis van het virus voor honderd procent besluiten nemen.”

Kamer ongerust

De Tweede Kamer debatteerde donderdagavond direct over de maatregelen. Zelden was het in de Kamer zó rustig tijdens een debat dat zó urgent is. De publieke tribune was leeg, bezoekers waren niet welkom. Veel Kamerleden waren afwezig, een maatregel om eventuele besmetting op het Binnenhof te voorkomen.

Doordrongen van de ernst spraken Kamerleden over een „nationale crisis” (PvdA-leider Lodewijk Asscher), een gevecht tegen „onzichtbaar monster ” (CDA-fractievoorzitter Pieter Heerma). Denk-voorman Tunahan Kuzu zei dat mensen elkaar moeten „vasthouden, of je nu moslim, jood, christen, atheïst of PVV-stemmer bent”.

In al te veel politieke verwijten aan de coalitie hadden Kamerleden geen zin. Kritisch waren ze wel: loopt Nederland niet achter de feiten aan? Moeten de scholen niet alsnog dicht, zoals tijdens het debat duidelijk werd over Frankrijk? Waarom geen inreisverbod voor mensen uit landen met grote besmettingshaarden, zoals Iran en Italië? Het kabinet onderzoekt dat laatste nog, zei Rutte.

Onder meer GroenLinks-leider Jesse Klaver wil meer daadkracht: „Voor overleggen en polderen is dit niet het beste moment. Neem besluiten, je kunt bijna niet over-reageren. Ik heb liever dat we te veel doen dan te weinig en te laat.”

Alléén kan de overheid het niet, benadrukte de premier tijdens de persconferentie. Rutte: „Dit gevecht kunnen we alleen sámen winnen.”

Correctie (12 maart 2020): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Jaap van Dissel waarschuwde dat de overheid het zicht op het virus aan het verliezen is. Daar moest staan: de grip. Het is aangepast.