Schatgraver in het Stadsarchief Rotterdam

Rotterdam rond 1900. Met de klok mee van linksboven: Oudehaven; Bosweg en Kralingse Plas; Het Park; Coolsingel.
Rotterdam rond 1900. Met de klok mee van linksboven: Oudehaven; Bosweg en Kralingse Plas; Het Park; Coolsingel. Foto’s Carl Emil Mögle/Stadsarchief Rotterdam

‘Grappig is dat het archief zelf niet weet wat het heeft.” Daarmee bedoelt Joop de Jong niet dat de medewerkers van het Stadsarchief Rotterdam hun vak niet verstaan of niet weten welke archieven ze beheren. Maar ze kennen niet ieder document uit ieder archief en dat kan ook niet.

Wat De Jong bedoelt is dat het archief een schatkamer is voor mensen die zoeken. En hij is een bevlogen schatgraver. „Het archief is voor mij een feestzaal, geen somber hok.”

De Jong „doet ontdekkingen op het gebied van fotoresearch”. Hij maakte grote en kleine fototentoonstellingen, onder meer voor het Nederlands Fotomuseum en het Havenbedrijf, en geeft met zijn uitgeverij Diafragma fotoboeken uit van relatief onbekende Rotterdamse fotografen. „Soms is wat ik vind bijvangst, soms toeval. Veel van de fotografie van het archief is niet beschreven, en eens in de zoveel tijd schuif ik een steen opzij en dan komt er een stroom informatie naar boven.”

Rotterdam rond 1900, Bosweg en Kralingse Plas Foto’s Carl Emil Mögle/Stadsarchief Rotterdam

Fotografie werd door het Stadsarchief heel lang bekeken door de ogen van een topograaf: waar en wanneer is de foto genomen, wat staat erop, en is daar al beeld van. De Jong kijkt juist naar de fotografie zelf, en de fotograaf. Maar het archief heeft foto’s niet gerangschikt naar de fotograaf – soms wordt die niet eens vermeld bij de foto. Dus werk van één fotograaf kan opduiken in allerlei verschillende archieven. „Ik heb bijvoorbeeld foto’s van Carl Emil Mögle gevonden in het archief van het Gemeente Gasbedrijf.” Over deze fotograaf, die rond 1900 in Rotterdam werkte, bracht hij onlangs een boekje uit. Mögle is bijzonder, zegt hij, omdat hij de stad bijna als (een stedelijke) landschapsfotograaf vastlegde. Daarbij paarde hij technische kwaliteit – er werd toen nog met glasplaten gewerkt – aan een oog voor schoonheid. „Het geeft een uniek beeld van de stad rond die eeuwwisseling. Maar dan moet je dus wel de foto’s overal uit het archief vandaan halen. Zo geef je betekenis aan de fotografie uit het archief – maak je informatie van archief.”

Rotterdam rond 1900, Oudehaven Foto’s Carl Emil Mögle/Stadsarchief Rotterdam

Als voorbeeld noemt hij de foto’s uit het archief van bouw- en woningtoezicht van vlak na de oorlog. „Er is geen bewaarplicht voor foto’s dus je hebt godsgruwelijk geluk als er complete archieven van de gemeentediensten zijn. Die foto’s uit 1946 geven een uniek inzicht in de verschrikkelijke armoede in de stad toen.”

Of het bedrijfsarchief van De Bijenkorf, dat ergens vergeten in een kast lag. „Marius Meiboom heeft jarenlang alle vitrines gefotografeerd van het oude Bijenkorfpand van Dudok. Een prachtig beeld van de veranderende mode; dat is cultureel erfgoed!” Sterker nog, zegt De Jong, dat is bij uitstek het cultureel erfgoed van Rotterdam. „Deze stad had weinig schilders, maar wel veel fotografie.”

Nu is De Jong samen met Frits Gierstberg bezig met een tentoonstelling van bedrijfs- en opdrachtfotografie die eind mei opent in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam. „Ik zoek naar foto’s waarin een spanning zit tussen de opdrachtgever en de fotograaf.” Daarvoor ging hij bijvoorbeeld door duizenden foto’s uit het ‘fotoarchief’ (ongesorteerde dozen) van de Roteb. „Ik wilde het eigenlijk opgeven tot ik beeld vond van een nieuwe vuilniswagen uit ‘47. Die autootjes waren gefotografeerd als een soort beeldhouwwerken in de stad, op een verhoging. Die twist geeft opdrachtfotografie een meerwaarde.”

Rotterdam rond 1900, Coolsingel. Foto’s Carl Emil Mögle/Stadsarchief Rotterdam