Roemrucht cultuurhuis gaat weer open

Felix Meritis Wetenschappelijke valproeven, huis van de CPN, stenen door de ruiten, Shaffy Chantant, debatcentrum: het pand aan de Keizersgracht met zijn omvangrijke verleden dreigde te moeten sluiten, maar is nu toch gered.

Felix Meritis, maart 1963.
Felix Meritis, maart 1963. Foto J.D.Zeylemaker/ ANP

Zelden onderging een gebouw in Amsterdam zoveel gedaanteverwisselingen als Felix Meritis aan de Keizersgracht, tussen de Berenstraat en de Runstraat. Het rijst ver boven de omliggende grachtenpanden uit en vormt, met zijn neo-classicistische voorgevel, een architectonisch monument waarvan de eerste steen werd gelegd op 7 juli 1787.

Hoe onaangetast het even strenge als ingetogen uiterlijk in de loop van de tijd ook bleef, binnenin was het regelmatig een toonbeeld van maatschappelijke en culturele roerigheid, artistieke avant garde, wetenschappelijke experimenten met doden tot gevolg en vormde het zelfs het toneel van een politiek slagveld.

In 2015 ging Felix, dat toen Cultuurhuis Felix Meritis heette, failliet. Het debatcentrum met Europese inzet trok te weinig bezoekers. Felix was in de eeuwen daarvoor al eerder in financiële nood gekomen, nu leek het einde definitief en sprak men zelfs van een ‘doodklap’.

Maar opnieuw is het gebouw gered en opent het op 20 maart zijn deuren als een plek voor cultuur en technologie. Het interieur, verzorgd door designbureau i29, oogt gloednieuw, met behoud van historische sfeer. In de voormalige bar aan de linkerzijde van de entree is een restaurant geopend en de befaamde Concertzaal, Zuilenzaal, Tekenzaal en Shaffyzaal zijn gloedvol gerenoveerd.

Lees ook de recensie van het boek dat op 20 maart verschijnt: ‘Felix Meritis. Gelukkig door verdiensten’

De oorsprong van het gebouw ligt bij het gelijknamige, illustere genootschap Felix Meritis, dat ‘Geluk door verdiensten’ betekent. Zo’n veertig welgestelde Amsterdamse burgers streefden in de achttiende eeuw naar vooruitgang door kunst en wetenschap. Felix Meritis, met zelfs een Observatorium op het dak om de sterren te bestuderen, werd daarvan het tastbare bewijs. Het genootschap was in beginsel uit op ‘gezelligheid’, in de betekenis van destijds: behoefte aan maatschappelijk verkeer, gedragen door de vier pijlers wetenschap, kunst, techniek en ondernemerschap. De opening op 31 oktober 1788 was niet minder dan een beschavingsoffensief.

De inauguratie van het Felix Meritis-gebouw op 31 oktober 1788. Collectie Amsterdam Museum

Stinkende grachten

Amsterdam in die tijd was een vervuilde stad met stinkende grachten waarin de bewoners alles gooiden, van dode katten tot rotte groenten; prostitutie tierde welig en het wemelde in de straten van kruiers en slepers. Kortom, geen verheffend oord. De lotgevallen van Felix Meritis staan prachtig beschreven in Spiegel van Amsterdam. Geschiedenis van Felix Meritis. (2007) door Loes Gompes en Merel Ligtelijn. Beroemdheden als filosoof Arthur Schopenhauer, componist Brahms, het pianistenechtpaar Robert en Clara Schumann traden er op. Felix was in de tweede helft van de negentiende eeuw de plek waar de eerste feministische golf, met vooraanstaande vrouwen als zangeres en actrice Mina Kruseman en actrice Marie Kleine-Gartman, opriep tot een gelijkwaardige behandeling.

Felix Meritis aan de Keizersgracht, 2014. Foto Jordi Huisman/HH

Tot de verbeelding spreekt ook het wetenschappelijke experiment met valproeven: vanaf de bovenste verdieping van het gebouw, vlak onder de sterrenwacht annex Observatorium, dwars door de vloeren, plafonds en het trappenhuis tot aan de kelder was een opening uitgespaard: hier liet men objecten naar beneden vallen om de snelheid te meten. Vanuit de kelder kon zelfs de sterrenhemel waargenomen worden. In 1784 liet een van de genootschapsleden een ‘Aërostatische Machine’ ofwel ‘Lugtbal’ ten hemel op, maar het gevaarte stortte vrijwel onmiddellijk weer ter aarde: „twee doden en een mislukt experiment”, aldus Gompes en Ligtelijn.

De Concertzaal aan de achterzijde van het gebouw, die dankzij de volmaakte akoestiek voorbeeld werd voor de Kleine Zaal in het Concertgebouw, bood vanaf eind negentiende eeuw tot aan 1948 plaats aan een drukkerij. Waar eens Brahms, de Schumanns en andere vooraanstaande musici optraden, stonden reusachtige drukpersen te draaien voor onder meer stadsblad De Echo en ochtendkrant De Telegraaf . In 1946 vestigde zich de Communistische Partij van Nederland in Felix en werd er De Waarheid gedrukt, ook betrok de redactie het pand.

Stenen door de ruiten

Na de inval van Russische troepen in Hongarije barstte in de nacht van zaterdag 3 op zondag 4 november 1956 een anti-communistische opstand los, waarbij woedende Amsterdammers stenen door de ruiten van het communistische bastion gooiden. De CPN’ers sloegen terug en de politie moest de veldslag, waarbij staven en stokken als wapens dienden, in bedwang houden. Duizenden boze stadsgenoten wrikten stenen uit de straat en vernielden alle ruiten van het gebouw. Voor dit eerbiedwaardige symbool der Verlichting scandeerde de aanzwellende menigte kreten als „Moordenaars! Verraders! Fascisten! De Waarheid kapot en Felix op slot!”

Anti-communistische opstand voor het pand na de Russische inval in Hongarije in 1956. Foto ANP

Ongetwijfeld is dit de meest dramatische gebeurtenis die Felix trof. De gloriejaren kwamen nadat vanaf eind jaren zestig Felix het Shaffy Theater ging heten, en daar woedde een nieuwe revolutie, die van artistieke en maatschappelijke vrijplaats in de adem van Parijs ’68, van de Maagdenhuisbezetting en alles wat de bestaande orde van destijds omverwierp. Vanaf het moment dat Ramses Shaffy, zanger en acteur bij de Nederlandse Comedie, zijn roemruchte Shaffy Chantant met Liesbeth List, Loesje Hamel, Joop Admiraal en pianist Polo de Haas in de bovenzaal presenteerde, ontstond in Felix een ongeëvenaarde kunstzinnige explosie.

Ramses Shaffy en zijn medewerkers aan het programma Shaffy Verkeerd, dat op 21 januari 1969 in première ging. Foto ANP.

In de bovenzaal, die al snel de Shaffyzaal heette, straalden psychedelische kleuren van de muren met daarin een gele, vijfpuntige ster. De muren werden lichtblauw en fel oranje geverfd en initiator van dit alles, Shaffy’s roadmanager Steve Austen, spijkerde Perzische tapijten op de vloer en banken. De Shaffy Cantate met opzwepende muziek en poëtische teksten werd een doorslaand succes dankzij de combinatie van talent en revolte. De alternatieve Amsterdamse scene had, omhuld door wierookwalmen, zijn plek gevonden. Alles in de stad – inclusief de vele herkenbare ‘ster’-posters met aankondigingen – wees naar het anarchistische Shaffy Theater; daar moest je zijn, het „meest populaire illegale blowcentrum”.

Gielijn Escher, affiche Shaffy Theater, 1974. Collectie Geheugen van Nederland/KB
Ontwerp Gielijn Escher, affiche 15 jaar Shaffy Theater, 1983. Collectie Geheugen van Nederland/KB

‘Het theater waar alles kan’

Het kwam in een geweldige stroomversnelling allemaal. Jazzmusici als Benny Carter en Chick Corea gaven nachtconcerten. Teater Terzijde, Nederlands eerste politieke theatergroep, gaf acte de présence. Freek de Jonge en Bram Vermeulen presenteerden de première van Neerlands Hoop in Panama. In de Concertzaal trad toneelgroep Baal op met stukken van Brecht en een taboedoorbrekende Mattheus Passie van schrijver Louis Ferron en componist Louis Andriessen, geïnspireerd op de jaren dertig in Duitsland met opkomend fascisme, operette, braadworsten, dirndls en decadentie.

Bezoekers waren nooit geschokt in het Shaffy Theater, het „theater waar alles kan”, zoals de slogan luidde. Mensen zaten op keiharde banken. De gang naar de Shaffyzaal bovenin had iets duizelingwekkends, want de eikenhouten trappen lopen in lussen rondom de afgronddiepe leegte die eens voor de valproeven diende. Bij de kassa in de ruimte rechts van de entree hing het vol met affiches. Links was de bar met eenvoudige, hardhouten stoelen en tafeltjes. In de Zuilenzaal, die in de lengte langs de voorgevel loopt, trad Maatschappij Discordia op met voorstellingen van Judith Herzberg, Oscar Wilde en Thomas Bernhard. Ook het Onafhankelijke Toneel, Nieuw West en Hauser Orkater, de voorloper van Orkater, hadden het Shaffy Theater als vaste speelplek.

Maar deze tijd van explosieve, creatieve voorhoede duurde niet eindeloos. Eind 1988 viel het doek voor het Shaffy Theater: de gemeente wenste niet langer te subsidiëren. Het Shaffy kreeg de naam Felix Meritis terug en er werd een heuse stichting in het leven geroepen. Felix transformeerde tot debatcentrum. Dat duurde tot 2015. Nu komt er een nieuwe tijd en noemt Felix Meritis zich „het huis voor de nieuwsgierige geest”.

Openingsfestival kunstmatige intelligentie Me, Myself & A.I. Vrijdag 20/3. Inl: felixmeritis.nl
Lees ook: Alex Mulder wil met Felix Meritis voor ‘een beetje beschaving zorgen’

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.