100 jaar terug was Felix de Kat de eerste tekenfilmster

Tekenfilm Felix de kat was 100 jaar geleden de eerste tekenfilmster, negen jaar vóór Mickey Mouse. De Poezenkrant maakte een speciaal boekje over de rebelse kater.

Felix in de zondagstrip van 23 juni 1929.
Felix in de zondagstrip van 23 juni 1929.

Felix is in 1927 ook in Nederland geweest, voor de film Two Lip Time. In een vrijwel leeg land vol molens brengt de Amerikaanse stripkat een serenade aan een Volendams meisje. Een nurkse boer vindt het maar kattengejammer en gooit een klomp naar zijn hoofd. Frits gebruikt de klomp als scheepje en gaat ervandoor over het waterland.

Felix de kat bestaat honderd jaar. Reden voor De Poezenkrant, het tijdschrift over kattenliefde, om het rijkelijk geïllustreerde boekje Felix the Cat is 100 jaar bij het nieuwe nummer te voegen. Hoofdredacteur Piet Schreuders maakte het samen met striptekenaar René Windig, bekend van stripkat Heinz. Windig is Felix-kenner. Hij stelde in 2013 een retrospectief samen voor het Holland Animation Film Festival, waarbij hij ook een lezing hield over zijn grote voorbeeld.

Iedereen kent Felix, maar weinigen kennen nog zijn geschiedenis of zijn avonturen. In de beginjaren van de cinema was Felix de eerste grote tekenfilm-superster – negen jaar vóór Mickey Mouse. Op 9 november 1919 kwam zijn eerste film uit, Feline Follies. Toen heette hij nog Master Tom, maar verder waren alle wezenskenmerken al aanwezig: de vormgrappen, het vaste moment dat Felix de deur uit wordt getrapt, en zijn bijzondere staart, die in een vraagteken kan veranderen, maar ook kan dienen als roeispaan of knuppel. De kortfilms waren op volwassenen gericht en behandelden voor de jaren twintig actuele thema’s. Veel grappen over drank en liefdesruzies, maar ook over de Russische Revolutie, de Drooglegging, anarchisme en de kruiswoordpuzzelrage van de jaren twintig.

Felix is een zwerfkat die op wisselende adressen verblijft. Het boek geeft een lijst van al zijn baasjes. Heel trouw zijn die niet. Als ze Felix zat zijn, trappen ze hem de deur uit. Boer Hiram probeert hem in 1927 zelfs te verdrinken. Uit Felix’ avonturen rijst een katbeeld op dat je ook terugziet in de Poezenkrant. Of hij nu zwerft of een baasje heeft, de kat blijft een vrije, rebelse geest die zijn eigen weg gaat, een solist die een ietwat opportunistische relatie heeft met mensen.

De inventieve visuele humor en de anarchistische toon van de filmpjes, en het gebruik van een antropomorf dier, hadden een grote invloed op alle animatiefilms die na Felix kwamen. Om te beginnen inspireerden ze Walt Disney. In een van zijn vroegste filmpjes, Alice’s Wonderland (1923) introduceert Disney de kat Julius, die erg op Felix lijkt.

En denk aan al die stripkatten die na Felix kwamen, en aan andere schelmen als Bugs Bunny en Woody Woodpecker. Zoals striptekenaar Robert Crumb later zei over Fritz the Cat, de stripkat van de hippiegeneratie: „Met dieren kan ik iets uitdrukken wat niet kan in mijn werk over mensen – ik kan meer gekte, meer satire en meer fantasie in dieren stoppen.”

Wie was écht de geestelijk vader?

Filmstudiobaas Pat Sullivan gold lange tijd als geestelijk vader van Felix, maar na zijn dood eiste zijn vaste tekenaar Otto Messmer de eer op. De meeste filmhistorici geven hem gelijk. Je kunt Sullivan ook meer zien als een voorloper van Walt Disney: een studiobaas die zelf niet schiep, maar die talenten samenbracht, en hun werk zo wijd mogelijk kon verspreiden. Belangrijk voor de populariteit van Felix was bijvoorbeeld de enorme hoeveelheid merchandise die Sullivan over de wereld uitstortte. Poppen, opwindspeeltjes, oploskoffie, gemberbier. Er werden liedjes over Felix gemaakt. Toen de Amerikaanse televisie in 1928 voor het eerst uitzond, werd Felix als testbeeld gebruikt.

Of een kat nu zeven levens of negen levens heeft, daarover zijn de meningen verdeeld. Felix heeft in ieder geval al heel wat wederopstandingen achter de rug. René Windig is een fijnproever, die eigenlijk alleen Felix’ eerste leven (1919-1930) goed vindt, in het bijzonder de jaren 1926-1927. Studiobaas Sullivan geloofde niet in de geluidsfilm. Hierdoor miste hij de boot en werd hij eind jaren twintig gepasseerd door Walt Disney. Nadat zijn vrouw in maart 1932 te geestdriftig naar haar favoriete chauffeur wuifde en uit het raam viel, raakte Sullivan nog zwaarder aan de drank. Hij stierf een jaar later aan drank, longontsteking en syfilis. Windig vindt hem „een nare man”. De filmpionier heeft ook nog eens negen maanden gezeten voor seks met een 14-jarig meisje.

Na de dood van zijn baasje leefde Felix vooral verder als krantenstrip, getekend door Otto Messmer. Er zijn na de oorlog nog twee tv-series gemaakt, in de jaren vijftig en negentig, en een speelfilm in 1988. En net als Yoda uit Star Wars kreeg Felix een babyversie, in de Japanse anime Baby Felix uit 2000-2001. Over deze latere incarnaties wil Windig kort zijn: „Die zijn allemaal even ergerlijk.”

De Poezenkrant, Felix the Cat is 100 jaar, 10 euro, poezenkrant.com.