Profiel

Het is moeilijk boos worden op ’s werelds machtigste dokter Tedros

WHO-baas De Ethiopische baas van de WHO, Tedros Adhanom Ghebreyesus, verklaarde Covid-19 woensdag tot pandemie. Een koppige, vastbesloten en inspirerende leider met goede politieke instincten.

Tedros Adhanom Ghebreyesus, de baas van de WHO, na afloop van een persconferentie.
Tedros Adhanom Ghebreyesus, de baas van de WHO, na afloop van een persconferentie. Foto Fabrice Coffrini / AFP

Vorig jaar, toen Tedros Adhanom Ghebreyesus als directeur-generaal van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) nog niet tegen het coronavirus vocht maar tegen ebola in Congo, werd één man uit zijn vaccinatieteam met een steen op het hoofd geslagen.

De wond was ernstig. De man moest naar een ziekenhuis, anders zou hij sterven. Tedros besloot hem mee te nemen in zijn helikopter en naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis te brengen – om daarna door te gaan naar Oeganda voor een afspraak met de president.

De piloten protesteerden. Het was een omweg. Het ziekenhuis lag in conflictgebied. Protocol vereiste dat Tedros als V.I.P. veilig in Oeganda werd afgeleverd. Maar Tedros zei doodkalm: „Nee, we nemen deze man mee.” Zo geschiedde. De vaccinatieman overleefde het en was een maand later weer aan het werk.

Dit soort verhalen typeert Tedros (55), de eerste Afrikaanse baas die de WHO ooit had. Veel mensen die hem kennen, noemen hem inspirerend. En een leider. Als gezondheidsexpert en oud-minister weet hij waar hij over praat. Hij is koppig en vastbesloten. Tegelijkertijd heeft hij oog voor de menselijke dimensie. Tedros verloor ooit een broer aan malaria, omdat er geen medicijnen waren.

Nu voert de Ethiopiër het grootste gevecht van zijn carrière: tegen het coronavirus. Het aantal uitbraken explodeert. Na China gaat Europa nu op slot. Iedereen kijkt naar de WHO, die richtlijnen uitvaardigt voor coördinatie en landen expertise biedt.

Vogelgriep

Al vijftien jaar bereidt de organisatie zich voor op een pandemie. Tedros’ voorgangers is verweten dat ze bij vogelgriep overreageerden en bij ebola te laks waren. Weet Tedros de juiste koers te varen? Het antwoord op die vraag kan bepalend zijn voor het verloop van de ziekte en het gezag van de WHO.

Tedros werd in 1965 geboren in Eritrea, toen een Ethiopische provincie. Zijn vader was soldaat. Na een studie biologie in Addis Abeba werkte hij bij het ministerie van Gezondheid. Met een beurs van de WHO kon hij doorstuderen in Londen – ‘community health’ en immunologie, aan de School of Hygiene & Tropical Medicine. In 1988 zat hij vier maanden in Kopenhagen. Daar had hij voor het eerst van zijn leven een ziektekostenverzekering.

Na zijn terugkeer werd Tedros regionaal hoofd gezondheid en later, in 2005, minister. Hij begon een vaccinatiecampagne met 40.000 vrijwilligers, regelde de distributie van goedkope medicijnen en maakte zorg, tot dan toe iets voor de elite, toegankelijk voor iedereen.

Dit was een revolutie in Ethiopië. Na zeven jaar was het aantal gevallen van malaria, mazelen, meningitis en tuberculose gehalveerd. Hetzelfde gold voor zuigelingensterfte. De regering bestond uit rebellen die eerder dictator Mengistu ten val hadden gebracht. Tedros, de enige die niet wist hoe je een wapen moest vasthouden, was de populairste minister.

In 2012 werd hij minister van Buitenlandse Zaken. Hij werd de darling van de donorgemeenschap. Hij was toegankelijk, sprak goed Engels. Dat hij de aandacht afleidde van een regering die opponenten liet verdwijnen en een loopje nam met andere mensenrechten, werd hem amper aangerekend.

„Boos zijn op Tedros was moeilijk”, beaamt een oud-diplomaat. „Hij was een van de weinigen met echte competentie.”

‘Gezondheidszorg voor iedereen’

In 2017 kandideerde Ethiopië Tedros voor de topbaan bij de WHO. Zijn campagne draaide om ‘gezondheidszorg voor iedereen’. Een van zijn opponenten was de Britse arts David Nabarro, een oud-WHO’er die ‘griep-tsaar’ was geweest bij de VN.

Tedros heeft zijn benoeming vermoedelijk aan China te danken. Hij kende de Chinezen: Ethiopië was het tweede Afrikaanse land voor Chinese investeringen. China lobbyde in alle werelddelen voor hem. Vroeger was Europa zo’n grote donor, dat veel landen voor Europese kandidaten stemden. Nu wint China vaak het pleit.

De WHO moest meer aandacht geven aan arme landen, vond Tedros. Daar had hij sinds de nodeloze dood van zijn broer van gedroomd. Sinds zijn aantreden in 2017 heeft hij weinig tijd gehad dingen te veranderen. Hij heeft meer vrouwen benoemd en een directeur Data in het leven geroepen. Heel even heeft hij de Zimbabwaanse oud-president Mugabe voorgesteld als WHO-goodwill ambassador – maar die nominatie trok hij na stormen van kritiek meteen in. Verder is hij vooral bezig branden uit te trappen. Eerst ebola, nu corona.

Volgens de Amerikaanse expert Lawrence Gostin heeft Tedros voor zijn WHO-kandidatuur drie cholera-uitbraakjes in Ethiopië onder het kleed geveegd die hem toen niet uitkwamen. Tedros heeft dit altijd bestreden: die uitbraken, zegt hij, waren klein.

Nu is Gostin vol bewondering voor Tedros’ aanpak van het coronavirus, omdat China vrijwel meteen meewerkte en het halve land platlegde. Bij de Sars- en vogelgriepepidemieën duurde het maanden voordat de Chinezen überhaupt toegaven dat er een probleem was.

Tedros, zeggen sommigen, had kritischer moeten zijn over de Chinese repressie tijdens de quarantaine in Wuhan. Maar, zeggen anderen, dan zou China beledigd en boos zijn geweest, en zou het minder goed hebben meegewerkt. Daar zou de hele wereld de dupe van zijn geworden.

Zelfs David Nabarro, die als adviseur voor zijn voormalige opponent werkt, is vol lof. „Tedros is technisch bekwaam”, zegt hij, „en heeft goede politieke instincten. Een zeldzame combinatie.”

Verhalenverteller

Tedros doet het goed voor de camera’s. Hij is naturel. Anders dan andere VN-topfunctionarissen is hij een verhalenverteller. Hij weet dat mensen verhalen onthouden. En dat verhalen hen van gedachten kunt doen veranderen.

Bijna elke dag geeft Tedros zelf een persbriefing met updates over corona. Ook dat doet niemand in de VN-top. Soms praat hij over patiënten die hij heeft ontmoet. Of over zijn vrouw en vijf kinderen, die zijn meeverhuisd naar Genève. Tedros is ontwapenend maar hij verbergt zijn irritaties niet.

Lees ook: Doe het maar, want het moet, zei president Xi tegen de WHO

Als iemand die besmettelijke ziektes terugdrong door Ethiopiërs te laten vaccineren, is hij behoorlijk gebeten op de anti-vaccinatiebeweging in Europa en Amerika. Voor het eerst sinds jaren stijgt het aantal doden door mazelen weer – in 2018 waren het er wereldwijd 18 procent meer dan in 2017. De WHO heeft desinformatie over vaccins op sociale media de oorlog verklaard. „We vechten niet alleen tegen een epidemie maar ook tegen een ‘infodemie’”, zei Tedros laatst.

De grote vraag was afgelopen weken of hij corona tot pandemie zou uitroepen – tot wereldwijd verspreide ziekte. Zoiets brengt de bestrijding volgens WHO-draaiboeken tot nieuwe hoogtes en heeft verstrekkende economische gevolgen – een zware verantwoordelijkheid voor de Geneefse organisatie.

Insiders zeiden: Tedros schrikt daar niet voor terug. Zelf hintte hij maandag al dat een pandemie „een reële mogelijkheid” was. „Pandemie of niet, de aanpak blijft dezelfde: nooit opgeven.”