Drie klappen voor resistente malaria

Infectieziekte De dodelijke malariaparasiet is steeds vaker resistent tegen medicijnen. Er is nu een remedie: drie middelen tegelijkertijd.

Voorlichters in Myanmar bezoeken een afgelegen dorpje om een lokale gezondheidswerker over malaria te onderwijzen.
Voorlichters in Myanmar bezoeken een afgelegen dorpje om een lokale gezondheidswerker over malaria te onderwijzen. Foto Ye Aung Thu/AFP

Een nieuwe combinatie van drie bestaande medicijnen tegen malaria werkt goed en is veilig. De combinatietherapie biedt een oplossing voor de wijdverbreide resistentie van de malariaparasiet tegen de gebruikte middelen in Zuidoost-Azië, schrijven onderzoekers van de universiteiten van Oxford en Amsterdam in The Lancet.

„In Cambodja, Thailand en Vietnam faalt de reguliere medicatie, een combinatietablet van twee middelen, bij meer dan de helft van de patiënten”, zegt onderzoekscoördinator Rob van der Pluijm. „De medicatie lijkt dan aanvankelijk alle parasieten te doden, maar binnen drie tot zes weken komt ruim de helft van de patiënten weer ziek terug. Met het gebruik van drie middelen tegelijkertijd geneest in die landen bijna 100 procent van de patiënten.” Wereldwijd stierven in 2018 ruim 400.000 mensen aan malaria, vooral kinderen. Ruim tweehonderd miljoen mensen kregen de ziekte.

Achttien locaties

Van der Pluijm reisde drie jaar lang achttien locaties in acht landen af, zeven in Azië en een in Afrika, waar 1.100 mensen met acute malaria met de gangbare medicijnen werden behandeld óf met de nieuwe combinatie.

Het gaat om de meest voorkomende en dodelijke malariavorm, malaria tropica, veroorzaakt door de parasiet Plasmodium falciparum. De eerste fase is acute, ongecompliceerde malaria, waarbij iemand koortsaanvallen krijgt. Maar die kan snel omslaan naar malaria met soms dodelijke complicaties, zoals nierproblemen en coma.

De huidige antimalariamiddelen combineren het snelwerkende artemisinine met een tweede, langzamer werkend middel, zoals piperaquine. Tijdens de drie dagen dat een zieke deze combinatiepil moet nemen, doodt artemisinine snel de grootste hoeveelheid parasieten. Het werkt snel, maar is ook binnen twaalf uur uit het bloed verdwenen. Het tweede middel blijft daar nog wekenlang en doodt de parasieten die resistent zijn voor het eerste middel. In de genoemde landen is resistentie tegen artemisinine een groot probleem – de reden voor de dubbeltherapie. Maar nu is er ook steeds meer resistentie tegen het tweede middel.

Twee middelen maken klus af

Compleet nieuwe middelen verwachten de onderzoekers de komende vijf jaar niet op de markt. Daarom zochten ze een noodoplossing voor Zuidoost-Azië: een drievoudige therapie met bestaande middelen. Niet één maar twee middelen maken daarbij de klus van artemisinine af. Aan de bestaande combinatie voegden de onderzoekers mefloquine (Lariam) toe, een middel dat ook reizigers gebruiken om malaria-infecties te voorkomen.

In landen waar een andere combinatietherapie wordt voorgeschreven (artemether met lumefantrine), Laos, India, Bangladesh en Congo, voegden ze als derde middel amodiaquine toe.

De medicijnen die als derde component zijn toegevoegd, werken net als het tweede middel langer door. Daarnaast zijn ze zó uitgekozen dat ze elkaars werking aanvullen. „Uit studies in het lab en het veld blijkt dat een parasiet die ongevoelig is voor het ene middel, gevoeliger is voor het andere”, zegt Van der Pluijm. „Een parasiet kan – tot nu toe – niet resistent zijn voor beide middelen.” Mocht het ooit wel zo ver komen, dan kunnen er wellicht weer andere combinaties gemaakt worden.

Een parasiet die ongevoelig is voor het ene middel, is gevoeliger voor het andere

De wetenschappers waren vooral beducht voor bijwerkingen van de combinatie. Die bleken niet erger te zijn dan bij reguliere medicatie, vooral braken en een verandering in de elektrische geleiding van het hart.

De onderzoekers hopen dat met de nieuwe therapie verdere resistentieverspreiding wordt voorkomen.

Op zich komt malaria in Zuidoost-Azië relatief weinig voor. Veruit de meeste zieken zijn er in Afrika: in 2018 was dat 93 procent. „De grootste angst is dat resistente malariastammen zich zullen uitbreiden naar landen ten zuiden van de Sahara, en daar miljoenen levens zullen kosten”, zegt Van der Pluijm.

Nieuwe studie in acht landen

In Zuidoost-Azië kunnen deze middelen nu al gebruikt worden als dat nodig is, omdat ze deel uitmaken van de behandelrichtlijnen.

Over een maand start een nieuwe studie in acht Afrikaanse landen en vijf Aziatische landen waarin de drievoudige behandeling bij 5.000 patiënten, met name kinderen, zal worden getest, om ook daar te bekijken hoe goed en veilig de nieuwe combinatietherapie is. Die zal pakweg drie jaar duren.

„De onderzoekers ontwikkelen met een farmaceutische partner een tablet waarin de drie stoffen zitten – zonder patent of financieel belang”, zegt Van der Pluijm. „Het is niet ondenkbaar dat over tien jaar de hele wereld hiermee behandeld wordt.”

Correctie (13 maart 2020): In een eerdere versie van die artikel stond driedubbel in plaats van drievoudig. Dat is nu aangepast.