Recensie

Recensie Beeldende kunst

Wolfgang Tillmans is een verslaggever van zijn tijd

Tentoonstelling Het Brusselse kunstcentrum Wiels toont een grote solo van kunstenaar Wolfgang Tillmans, met foto’s en videowerk uit de afgelopen dertig jaar.

Wolfgang Tillmans, Kammerspiele, 2016
Wolfgang Tillmans, Kammerspiele, 2016 Foto Galerie Buchholz, Berlin/Cologne, Maureen Paley, London, David Zwirner, New York, Galerie Chantal Crousel, Paris

Hedonisme en politiek engagement zijn niet met elkaar in tegenspraak, stelt Wolfgang Tillmans (Remscheid, 1968, woont in Londen en Berlijn). Hiermee is direct zijn artistieke programma verwoord. Tillmans’ oeuvre, dat naast foto’s sinds enkele jaren ook installaties, videowerk en elektronische muziekperformances omvat, heeft een sterk sensuele kwaliteit. De digitale foto’s zijn afgedrukt met veel aandacht voor kleurwerking en diepte in het zwart. Vaak tonen ze een gedetailleerde textuur: micro-opnamen van zweetdruppels op huid, zandkorrels, de bloederige substantie van een ontvelde varkenskop, nerven in een boomblad. Of juist macropatronen van een sterrennacht, het regelmatige raster van zandheuvels in de Sahara, de golven van de zee.

Ook de thematiek is, voor een deel althans, hedonistisch te noemen. Vanaf het vroegste begin van zijn kunstenaarschap stelt Tillmans zich ten doel om visueel uitdrukking te geven aan ‘queer joy’. Zijn eerste fotoserie is een reeks portretten van hemzelf, genomen door anderen in 1984 in de metro in Londen. De ogen van de 26-jarige Tillmans waren zwaar opgemaakt en de lippen knalrood gestift, in navolging van Boy George, en hij droeg een futuristische hoofdtooi gemaakt van roze perspex. Een belangrijke bron van inspiratie waren acid house parties, nachtclubs, en de gay scenes in Berlijn en Londen. Evengoed is queer joy te vinden in vriendschap, erotiek en huiselijkheid: hangend in de huiskamer, zwemmend in zee, bij een picknick in het park.

Tillmans stelt zich de vraag hoe hij betekenisvolle beelden kan maken in een tijd waarin we door beelden worden overspoeld: „Welke schoonheidsidealen, welke seksuele identiteit, laat ik zien? Wat voor politieke macht, welke onderwerping?”

In 2016 startte hij een anti-Brexit-campagne en raakte hij actief betrokken bij de Europese verkiezingen. Tillmans beschouwt Brexit als een frontale aanslag op zijn leven. Hij ontwierp T-shirts en posters die gratis gedownload konden worden van internet, met leuzen als: ‘What is lost is lost forever’, ‘Protect the European Union’ en citaten van de Engelse dichter John Donne uit 1624: ‘No man is an island’ en ‘No country by itself’.

Wolfgang Tillmans, 6407-35, 2007 Foto Galerie Buchholz, Berlin/Cologne, Maureen Paley, London, David Zwirner, New York, Galerie Chantal Crousel, Paris

Vloeibare wereld

Een stilistische samenhang of rode draad is niet gemakkelijk te ontdekken in tentoonstellingen van Tillmans. Op het eerste gezicht zijn het willekeurige samenraapsels van uiteenlopende onderwerpen en formaten, van A4 tot vier meter hoog. Er lijkt een kern, een focus, te ontbreken. Zo bedoelt Tillmans het ook: hij toont een wereld die vloeibaar en altijd in beweging is.

Wat wél duidelijk overkomt, is dat deze wereld bezien wordt door de lens van een camera. De werken roepen steeds de vraag op naar wie er achter de camera staat en hoe deze beelden tot stand zijn gekomen. Ook is duidelijk dat het bij Tillmans nooit om een enkel beeld gaat, en evenmin om individuele personen. De foto’s krijgen hun betekenis in relatie tot elkaar, binnen het door Tillmans geregisseerd geheel. De afgebeelde personen worden getoond in hun verbinding met de omringende werkelijkheid.

Daarmee heeft een tentoonstelling van Tillmans het karakter van een vertelling. Tillmans is een verslaggever van zijn tijd, die mensen, objecten en ruimten in een betekenisvolle samenhang toont en daarmee een beeld schetst van onze geglobaliseerde wereld. De kracht van zijn tentoonstellingen zit hem in de ensembles die hij creëert.

Wolfgang Tillmans, Freischwimmer 231, 2012 Foto Galerie Buchholz, Berlin/Cologne, Maureen Paley, London, David Zwirner, New York, Galerie Chantal Crousel, Paris

Ook in het Brusselse kunstcentrum Wiels heeft hij dit overtuigend gedaan. De overzichtstentoonstelling is niet chronologisch maar naar thema ingericht, met zalen gewijd aan bijvoorbeeld portretten, aan politiek-maatschappelijke onderwerpen zoals een Chinese leerfabriek in de Ethiopische woestijn, aan stillevens en aan abstracte foto’s van monochrome papieren kleurvlakken die gevouwen of verfrommeld zijn en vervolgens weer gefotografeerd. Door de precieze wijze waarop de foto’s zijn opgehangen en muuroppervlakken zijn benut, lokt Tillmans de bezoeker naderbij. Een hoogtepunt is een zaal met een drievoudige videoprojectie van beeldfragmenten. Waaronder een naakt mannenbeen en twee dikke strakgespannen kabels die langs elkaar schuren op het ritme van een door Tillmans gemaakte soundtrack. Het is een meditatieve ruimte, waarin filmbeelden bewegen terwijl het camerawerk volkomen statisch is.

In feite is iedere tentoonstelling een mega-installatie. Het nadeel van deze werkwijze is dat, wanneer de tentoonstelling van Tillmans niet door hemzelf is ingericht, er van het werk weinig overblijft. Er ontstaat dan geen magie, geen wisselwerking tussen de afzonderlijke foto’s. Een voorbeeld is de presentatie van de collectie van Thomas Borgmann in het Stedelijk Museum in 2017, waar een grote zaal was gewijd aan het werk van Tillmans. Hier gebeurde helemaal niets, het was niet meer dan een zielloze presentatie van hebbedingetjes van een collectioneur. Het is dan ook de vraag wat er überhaupt van het werk van Tillmans overblijft wanneer hij er niet (meer) is om het te laten zien, wanneer hij zijn blik op de werkelijkheid niet gestalte kan geven. Vermoedelijk blijven dan alleen losse fragmenten over van wat ooit een samenhangend geheel was in de verbeelding van de kunstenaar – wat op zichzelf een mooie metafoor is van de vluchtigheid van de wereld zoals Tillmans die laat zien.

Wolfgang Tillmans, Shaker Tree, 1995 Foto Galerie Buchholz, Berlin/Cologne, Maureen Paley, London, David Zwirner, New York, Galerie Chantal Crousel, Paris

Dit laat onverlet dat de ‘queer gaze’ van Tillmans een overtuigend alternatief is voor de ‘male gaze’ die de westerse kunst eeuwenlang domineerde. Dit was de blik van de man als bezitter die vrouwen tot lustobjecten maakte, een blik die de wereld zag in termen van een tegenstelling van subject en object, een blik die afstand schiep tussen waarnemer en wat waargenomen wordt. De kunstcriticus John Berger heeft de male gaze in 1972 geanalyseerd in zijn beroemde BBC-televisieserie en boek: Ways of Seeing.

Tillmans’ queer gaze is hiervan het precieze tegendeel. In zijn werk is er geen blik van buitenaf, geen onderscheid tussen subject en object, geen uitsluiting, geen vaststaande of eenduidige identiteit. De rollen wisselen. Tillmans laat zien hoe we deel uitmaken van de dingen die we observeren, en er zelf door veranderen. Zijn werk is een oproep om verantwoordelijkheid te nemen voor de ander en voor onze omgeving, en is daarmee ten diepste utopisch.