Opinie

Gekrulde haren, gekrulde zinnen

Joyce Roodnat Joyce Roodnat stuit op zoek naar een schilderij van Caravaggio op een werk van Bernini – een prachtig beeld van een uitzonderlijke vrouw: Medusa.

Joyce Roodnat

Het doel is Mick Jagger. Nu ja, het schilderij waarmee Caravaggio in 1603 Johannes de Doper in de woestijn afbeeldde. Zijn Johannes is een broeierige jongeman. Een popster, een voorproefje van Jagger. Volwassen kerels die kluizenaar worden zijn wichtigmachers, zo raadselachtig zijn ze niet. Maar de jongeman die de eenzaamheid zoekt, dat is iets anders, die geeft veel meer op. Dat is een mysterie waar Caravaggio graag zijn tanden in zette, met onder meer dit magistrale schilderij als resultaat.

Normaal hangt het in Rome, in de Galleria Nazionale. Nu is het uitgeleend aan het Rijksmuseum, voor de tentoonstelling Caravaggio – Bernini. Maar het eerste wat ik zie is een krullenkop, gemaakt door Bernini, de magiër van de fontein middenop Piazza Navona en het langgeslurfte olifantje op Piazza della Minerva. Dat zijn stoere werken.

Medusa (ca. 1638-1648) van Gian Lorenzo Bernini is nu te zien in het Rijksmuseum. Foto Joyce Roodnat

Hier beeldhouwde hij marmer tot soepele krullen waar je je vinger door kunt steken. Krullen zoals ik ze ongeveer zelf had. Lang geleden. Oud worden is slap haar krijgen, men wil het niet weten, maar zo is het. Het nobele gezicht onder de krullen staart met gefronste wenkbrauw van me weg. Ze ziet iets wat haar interesseert, de ideale mond staat op het punt om iets op te merken.

Ik zet een stap opzij. En staar in de hel. Het serieuze vrouwengezicht vertrekt zich tot een intens verdrietige grimas. Haar mond zakt open. Haar huilende ogen worden overhuifd door haar gebalde wenkbrauwen. En haar krullen? Die lopen uit in de om haar hoofd krioelende adders die me een ogenblik eerder nog waren ontgaan. Ze is Medusa. Verkracht door Poseidon, hij vond haar te mooi om los te lopen. Geslutshamed door Athene, zij verspreidde de roddel van die slangen om Medusa’s hoofd. „Gekrulde haren, gekrulde zinnen,/ gekruld van buiten, gekruld van binnen”, zegt de volkswijsheid – als kind heb ik dat vele malen moeten horen, van zogenaamd grappige ooms. Ik lachte braaf maar ik vond het niet leuk. Je haren zijn anders, maar haal je maar niets in je hoofd, stelt het rijmpje vast. Wie krullen heeft, heeft een zwart hart.

Lees ook: In het Rijksmuseum zie je het realisme van Caravaggio en Bernini

Medusa? Die deugt niet. Die denkt dat ze heel wat is en ze verleidde de zeegod. Maar ze is geen slechte vrouw, als je even doordenkt gaat haar mythe over de middelmaat die uitzonderlijkheid verdacht maakt. Krullen? Mooi? Welnee. Kijk dat assertieve, ijdele kreng in d’r gezicht en je versteent. Medusa’s bijzonderheid wordt bestraft. Een vrouw zich dood laten schrikken van haar eigen spiegelbeeld – hoe gemeen wil je het hebben? De mooie Medusa werd te grazen genomen in haar vrouwelijkheid. Precies die twee kanten van de zaak, schoonheid en doodschrik, verenigde Bernini in dit prachtige beeld van een uitzonderlijke vrouw.