Analyse

Wat als er er over dertig jaar 19 miljoen mensen in Nederland wonen?

Demografie Het kabinet laat zich donderdag bijpraten over bevolkingsgroei. Maar een onderzoek naar de gevolgen ervan loopt vertraging op.

Foto Bram Van Biezen / ANP

Het moest een groot onderzoek worden, met duidelijke scenario’s voor de politiek: wat als er in 2050 19 miljoen mensen in Nederland wonen? Of 21? Hoeveel huizen moeten er dan gebouwd worden, hoeveel sporen aangelegd, hoeveel scholen gebouwd? En hoeveel mensen zijn er nodig in de zorg, het onderwijs, technische beroepen? Hoeveel migranten zijn daarvoor nodig?

Toenmalig CDA-leider Sybrand Buma agendeerde het thema voor de Algemene Politieke Beschouwingen (APB) van 2018 met een interview in NRC. Hij dacht dat Nederland een groei tot 20 miljoen „niet of nauwelijks” kan dragen. Een groot onderzoek naar de langetermijneffecten van bevolkingsgroei was al sinds de jaren zeventig niet gedaan. Bijna de hele Tweede Kamer riep het kabinet tijdens die APB op een groot onderzoek te laten doen naar demografische ontwikkelingen – alleen de PVV en Denk stemden tegen.

Maar van dat veelomvattende onderzoek is nog weinig terechtgekomen, blijkt uit een rondgang van NRC. Het is onzeker of er überhaupt concrete beleidsopties in het eindonderzoek komen, zoals de Tweede Kamer wilde.

Donderdagavond wordt een groot deel van het kabinet bijgepraat over het onderzoek naar bevolkingsgroei door onderzoeker van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) Joop de Beer en de directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), Kim Putters. Ook gaan ministers in gesprek met Paul Scheffer, hoogleraar Europese Studies aan de Universiteit van Amsterdam. Hij pleit al langer voor meer politiek bewustzijn over het thema, Doel van de avond is volgens een betrokkene om een „vrije gedachtewisseling” te hebben over het onderwerp. Dat zou de ministers aansporen méér over het thema na te gaan denken.

Stoeien, zuchten en kreunen

In 2018 was de vraag van de Kamer duidelijk: geef ons scenario’s van de te verwachten bevolkingsgroei in Nederland met de gevolgen voor verschillende beleidsterreinen. Het gaat dan onder meer over vervoer, sociale zekerheid, zorg, onderwijs en de arbeidsmarkt. In andere woorden: hoe kan Nederland er in 2050 uitzien en aan welke ‘knoppen’ kan de politiek draaien?

Lees ook: Hoezo overbevolking? De mensheid gaat juist krimpen

Die vraag is zó veelomvattend, dat minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66), het onderzoek heeft opgeknipt in twee delen. Hij heeft namens het kabinet het onderzoek uitgezet bij het Centraal Planbureau (CPB), het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Eind vorig jaar presenteerden zij het eerste deel, een inventarisatie van al bestaande onderzoeken en cijfers over bevolkingsgroei.

Toen VVD-Kamerlid Bente Becker in februari tijdens een debat vroeg naar de voortgang van het tweede deel, zei Koolmees : „We zijn erover aan het stoeien en aan het zuchten en kreunen in het kabinet.”

In dat tweede deel zouden de planbureaus nieuwe onderzoeken moeten doen naar scenario’s rond bevolkingsgroei en beleidsopties. Maar zij zijn nog amper begonnen, zeggen bronnen. Het SCP werkt aan verkennend onderzoek, zegt een woordvoerder. Het CPB en PBL willen niet zeggen of ze al begonnen zijn. Ze verwijzen naar het ministerie van Algemene Zaken. Daar zegt een woordvoerder: „het is een besloten beraad.”

Het is de vraag of de Kamer de beleidsopties krijgt waarnaar zij vroeg: Koolmees geeft daar pas voor de zomer uitsluitsel over. Zeker is dat de publicatie van het eindonderzoek is uitgesteld tot na de zomer, terwijl eerst 22 juni als datum stond.

Verkiezingsthema

Zowel bij Kamerleden als in het kabinet heerst inmiddels ongerustheid: gaat het niet te langzaam? Minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) heeft zich tijdens een ministerraad in januari bij Koolmees aangesloten, ze doen nu samen de coördinatie. Hij noemde bevolkingsgroei eind vorig jaar in een interview met NRC het grootste probleem van de komende decennia. Het kabinet, zei hij toen ook, nam „onvoldoende” de regie op onderwerpen die raken aan demografische ontwikkeling. Mede op zijn initiatief werd het overleg in het Catshuis georganiseerd.

In voorbereiding op die bijeenkomst kregen ministeries de opdracht een notitie op te stellen over de gevolgen van bevolkingsgroei op hun terrein. Maar heel concreet of verhelderend zijn die notities niet geworden: er wordt vooral in erkend dat méér mensen in Nederland bijvoorbeeld een „opgave” is voor de mobiliteit.

Ook de Kamer gaat het niet snel genoeg. „Ik heb er begrip voor dat het lang duurt: het is een complex onderwerp. Maar dan moet er straks wel echt iets liggen waarmee we als politiek aan de slag kunnen, met concrete beleidsopties”, zegt VVD’er Becker. Op haar initiatief laten Kamerleden zich volgende week in een rondetafelgesprek bijpraten door wetenschappers die bij het onderzoek zijn betrokken; Kamerleden zijn donderdag niet welkom.

De Kamer dringt óók aan omdat partijen zich aan het voorbereiden zijn op de verkiezingen van volgend jaar maart. De demografische scenario’s van CPB, PBL en SCP zouden kunnen helpen bij het opstellen van hun verkiezingsprogramma’s. Onder meer CDA, ChristenUnie, PvdA en SP hebben de afgelopen tijd bezoek gehad van Paul Scheffer.

De politieke strijd zal losbarsten als het eindonderzoek gepresenteerd wordt, naar verwachting in september. Binnen de coalitie, als het kabinet met een reactie op de onderzoeken moet komen. En tussen partijen die zich richting de verkiezingen op het thema willen profileren.