Opinie

Wie bepaalt eigenlijk hoe je lichamen laat zien?

Maxim Februari

Nu de discussie over vrouwelijk naakt oplaait, is het tijd serieus te worden. Daarom gaan we de machtsvraag stellen en aan begripsdefinitie doen. We gaan intellectueel naakt afzetten tegen miljardairsnaakt. Naakt onderscheiden van bloot. Kunst van cultuur.

De discussie kreeg momentum toen het Van Gogh Museum in januari een badende vrouw van Edgar Degas presenteerde: een pasteltekening die net voor zo’n zes miljoen euro was aangekocht in New York. Je ziet een vrouw die zich wast, handdoek in de linkerhand, spons in de rechter.

„Een naakte dame aan de museummuur anno 2020, wil je dat?” kopte de Volkskrant. En in Buitenhof gaf museumdirecteur Emilie Gordenker toe dat deze tijd vraagt om gesprek over vrouwelijk naakt: of het wel strookt met #metoo en geschikt is voor museumbezoekers van alle culturen.

Lees ook: dit twistgesprek ‘Musea moeten zich wel/niet aanpassen aan gevoeligheden van het publiek’

Hierop volgde het gebruikelijke gesteggel over bescherming van de open westerse cultuur tegen culturen die niet met naakt overweg kunnen. Interessant – maar een beetje beperkt. Want uit de toelichting van conservator Fleur Roos Rosa de Carvalho bleek wel hoe verdeeld de West-Europese cultuur zelf is over het vertonen van naakt.

In de Volkskrant legde ze uit dat Parijzenaren in de negentiende eeuw al verontwaardigd hadden gereageerd op Degas, omdat de vrouw niet deftig genoeg is voor een tekening. En de tekening niet chic genoeg voor een museum. Niet chic genoeg? „Er heerste de opvatting dat een vrouw van een hogere klasse niet zo’n kont kon hebben.”

In de 21ste eeuw kon het museum de Degas vanwege de klassenkwestie zelfs relatief goedkoop krijgen. De tekening toont immers geen „miljardairsnaakt”. De badende vrouw is een „minder gewild intellectueel naakt”. Haar achterkant is veel te gewoontjes om hedendaagse miljardairs te behagen. In een eeuw waarin kleding nauwelijks nog status uitdrukt, toont het lichaam zelf kennelijk wel signalen van de sociale klasse; om de vrouw met de spons en de handdoek te waarderen moet je dus niet al te rijk en te rechts zijn.

Deze ingewikkeldheden interesseerden me, omdat ik tegelijkertijd rondliep met een andere controverse rondom naakt. Op een fototentoonstelling was ik een tijdje eerder in gesprek geraakt met fotograaf Thijs Heslenfeld, die mot heeft gekregen met Facebook over zijn foto’s. Heslenfeld maakt overal ter wereld portretten, ook op plaatsen waar mensen zich anders, schaarser, kleden dan bij ons.

In december 2018 publiceerde Heslenfeld een stuk in een tijdschrift met een foto die hij had gemaakt in Namibië. Op de foto een groep vrouwelijke leden van het Himba-volk, die vanuit hun traditie geen bovenkleding dragen. Facebook verwijderde de foto. Mensen zouden maar aanstoot aan de vrouwen kunnen nemen. Toen Heslenfeld in juni 2019 weer een foto plaatste van een Himba-vrouw werd zijn account zelfs 24 uur geblokkeerd. Volgens Facebook was de foto in strijd met de „communityrichtlijnen inzake naaktfoto’s of pornografie”.

Kort daarna werd ook de foto van een Surinaams meisje van een jaar of acht, bedoeld voor een tentoonstelling over Suriname, verwijderd en werd zijn account geblokkeerd, nu een week. „Als je onze richtlijnen opnieuw schendt, kan je account worden beperkt of uitgeschakeld”, was de boodschap. De fotograaf deed aangifte, onder andere vanwege discriminatie en uitsluiting van de vrouwen.

Nu heeft het OM zojuist besloten de zaak te seponeren. In de sepotbeslissing staat waarom: „Het handelen van Facebook betreft hier geen feitelijke uitsluiting van een persoon op grond van zijn of haar geslacht, maar uitsluiting van bepaalde foto’s omdat daar ontblote vrouwen en meisjes op staan.” Een rare manier van redeneren: de vrouwen en meisjes zijn helemaal niet ‘ontbloot’. Ze hebben niet iets uitgetrokken, ze hebben het nooit aangehad. Ze zijn geboren zonder BH en hebben dat zo gelaten. De vrouwen, zegt Heslenfeld, zijn niet naakt, ze zijn bloot. Zoals onze handen en ons gezicht bloot zijn, zonder dat iemand er aanstoot aan neemt.

Kortom, de vrouwen zijn niet welkom op Facebook, omdat het bedrijf de hele cultuur van de Himba aanstootgevend vindt. En het Nederlandse OM steunt het bedrijf daarin.

Bij dit alles is vooral de machtsvraag van belang: wie bepaalt eigenlijk hoe je lichamen laat zien? De kunstwereld gaat er tenminste over in discussie. Facebook besluit eigenmachtig, zonder democratisch overleg, over richtlijnen voor de ‘global community’. De kunstwereld zal hopelijk van die richtlijnen schrikken: je kunt ervan opsteken hoe de modieuze angst voor aanstoot hele seksen, klassen en culturen uitsluit van representatie.

Nou ja, en dan moet de discussie over mannelijk naakt nog beginnen.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.