Analyse

En dan decennia later maakt ook het staatshoofd excuses voor excessief geweld in Indonesië

Indonesië Koning Willem-Alexander laat over de geweldsontsporingen in Indonesië niet langer twijfel bestaan: Nederland zat fout.

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima worden verwelkomd op paleis Bogor in Jakarta door president Joko Widodo en zijn echtgenote Iriana.
Koning Willem-Alexander en koningin Máxima worden verwelkomd op paleis Bogor in Jakarta door president Joko Widodo en zijn echtgenote Iriana. Foto Frank van Beek

De excuses kwamen onverwacht. In het Indonesisch presidentieel paleis in Bogor sprak koning Willem-Alexander deze dinsdagochtend spijt „en excuses” uit „voor geweldsontsporingen van Nederlandse zijde” in de jaren na de Indonesische Proklamasi, hun onafhankelijkheidsverklaring van 17 augustus 1945. De Indonesische president Joko Widodo knikte na de woorden van de koning.

Het nieuws is vooral wíé de excuses maakt. Eerder betuigden meerdere ministers van Buitenlandse Zaken spijt. In aanloop naar dit staatsbezoek werden de woorden uit 2005 van toenmalig minister Ben Bot, dat Nederland aan de „verkeerde kant van de geschiedenis stond”, vaak herhaald. Ook bood een ambassadeur al eens excuses en „diepe verontschuldigingen” aan voor specifiek geweld tijdens de onafhankelijkheidsstrijd. Dat werd afgedwongen na juridische procedures.

Maar dit keer komen de woorden van het staatshoofd en hij laat er geen twijfel over bestaan: Nederland zat fout.

Woorden minister Bot niet genoeg

Van tevoren was de verwachting dat de koning het gewelddadige verleden wel zou noemen, maar dat excuses zouden uitblijven. De woorden van oud-minister Bot in 2005 zouden afdoende zijn geweest. Het historisch beladen deel van het staatsbezoek zou ook alleen de dinsdag, de officiële eerste dag van het staatsbezoek, beslaan. Het bezoek moest vooral over handel gaan.

Lees ook: de handel met Indonesië lonkt, maar het verleden leeft voort

Willem-Alexander en Máxima begonnen op het Indonesische ereveld Kalibata, waar gesneuvelden van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd begraven liggen, met op ieder graf een helm. ’s Middags volgde een kranslegging op het Nederlandse ereveld Menteng Pulo, waar Nederlanders liggen die omkwamen tijdens de Tweede Wereldoorlog en onafhankelijkheidsoorlog. Een eenzame bel klonk toen koning en koningin tussen de witte kruizen liepen.

Op het paleis, onder een stralend blauwe lucht boven knalgroen gras, stonden kinderen in klederdracht met vlaggetjes te zwaaien toen het koningspaar kwam aanrijden. Indonesisch rood-wit en Nederlands rood-wit-blauw. Het Wilhelmus en het Indonesische volkslied werden na elkaar gespeeld. Alles ademt gelijkheid van de twee landen en die benoemt zowel Willem-Alexander als Joko Widodo in hun toespraken.

Nieuwe relatie draait om respect

Twee landen die ooit tegenover elkaar stonden, zijn naar elkaar toe gegroeid en hebben een nieuwe relatie ontwikkeld, zei de koning. Een relatie gebaseerd op „respect, vertrouwen en vriendschap”.

De Indonesische president had al eerder gesproken – zo hoefde hij niet op de excuses te reageren. Hij refereerde kort aan het koloniale verleden: „We kunnen de geschiedenis niet uitwissen, maar we kunnen leren van het verleden.” Verder sprak hij over de „gelijkwaardige relatie” en het onderlinge respect.

De excuses van de koning zijn ook nieuws voor Indonesische media, in het jaar dat het land 75 jaar onafhankelijkheid viert. Die zien zijn woorden als kentering. Koningin Beatrix stemde het in 1995 immers alleen „droevig” dat „zovelen in deze strijd” waren omgekomen. Van die omzichtigheid is nu ook geen sprake meer. Willem-Alexander, 25 jaar geleden ook aanwezig, zegt onomwonden dat de excuses komen „in het volle besef dat de pijn en het verdriet van de getroffen families generaties lang voelbaar blijven”.

Veteraan voelt zich tekort gedaan

In beide landen blijven na het aanbieden van deze excuses gevoeligheden liggen. In Nederland treft dat vooral de veteranen: die voelen dat hun hiermee onrecht wordt aangedaan – zij zijn immers die oorlog in gestuurd. Alleen sprak de koning niet over de hele onafhankelijkheidsoorlog, noch over het koloniale verleden. Hij noemde alleen de „geweldsontsporingen” in de jaren na 1945.

In Indonesië blijft het erkennen van de onafhankelijkheidsdatum een precair punt. Nederland heeft eerder al 17 augustus 1945 in „politieke en morele zin” aanvaard. Dat herhaalde de koning letterlijk. Terwijl staatkundige erkenning voor de Indonesiërs juist van belang is.

Dinsdagochtend is in Nederland met instemming gereageerd op de excuses. Oud-minister Bot noemde ze op het Radio 1 Journaal „een mooi en koninklijk gebaar”.