Zonder verdachten gaat het MH17-proces van start

MH17-proces Op de eerste dag van het MH17-proces werden de namen van alle slachtoffers voorgelezen. Slechts een van de vier verdachten was via advocaten vertegenwoordigd, maar de zaak kan doorgaan, oordeelde de rechtbank.

De rechtszaal op Schiphol, waar het MH17-proces plaatsvindt. Foto Peter de Jong/AP
De rechtszaal op Schiphol, waar het MH17-proces plaatsvindt. Foto Peter de Jong/AP

Toen officier van Justitie Dedy Woei-A-Tsoi begon aan het voorlezen van de namen van alle slachtoffers van de MH17-ramp, kon je een speld horen vallen in zittingszaal D van het Justitieel Complex op Schiphol.

Het was een plechtig moment, waarop zorgvuldig is geoefend. Het Openbaar Ministerie heeft onder meer ambassades gevraagd om de namen in te spreken op een bandje, zodat Woei-A-Tsoi kon werken aan haar uitspraak.

Achterin de zaal pinkten de nabestaanden een traantje weg, maar ze hielden zich groot. Daarna schorste rechtbankvoorzitter Hendrik Steenhuis de zitting voor een uur. „Hierna past alleen stilte en bezinning.”

Lees ook: Monsterproces moet waarheid over MH17 blootleggen

Maandag begon de strafzaak tegen de drie Russen en één Oekraïner die door het Openbaar Ministerie verantwoordelijk worden gehouden voor het neerschieten van een Boeing 777 van Malaysia Airlines op 17 juli 2014. Het OM verdenkt Igor Girkin, Sergej Doebinski, Oleg Poelatov en Leonid Chartsjenko van het ‘vernietigen van een luchtvaartuig’ en van moord. Volgens Justitie was er sprake van „nauwe samenwerking” bij het aanvoeren en in stelling brengen van de Boek-luchtafweerinstallatie waarmee MH17 werd neergehaald. Het OM verdenkt de vier er niet van op de knop te hebben gedrukt: het onderzoek naar de vier bemanningsleden van de Boek-installatie loopt nog. Het OM houdt er rekening mee dat het eigenlijk de bedoeling was om een Oekraïens militair vliegtuig neer te halen en dat MH17 per ongeluk is neergeschoten. Dit „vergissingsscenario” is meegewogen bij het opstellen van de dagvaarding, zo zei officier van justitie Ward Ferdinandusse.

‘Er werd een tweede Boek-installatie gebruikt’

Het openingswoord van het OM bevatte op verschillende punten nieuws. Het meest opmerkelijke was misschien wel dat verschillende pro-Russische rebellengroepen in Oost-Oekraïne hebben geprobeerd Boek-luchafweerraketten in handen te krijgen. Behalve de Boek die MH17 neerhaalde is er ten minste nog één andere installatie vanuit Rusland het gebied in gebracht. Deze Boek-Telar vloog echter in brand voordat hij kon worden ingezet, aldus het OM.

Het OM besteedde veel aandacht aan de afwegingen die zijn gemaakt om te komen tot de tenlastelegging. Alle informatie die is aangeleverd door Rusland is uitgebreid geanalyseerd, zo zei Ferdinandusse. Ook berichten over het knoeien met bewijs, zoals bijvoorbeeld met de telefoongesprekken die zijn afgeluisterd door de Oekraïense geheime dienst SBOe, zijn uitgebreid tegen het licht gehouden.

Volgens het OM blijkt die „open blik” ook uit de mannen die níét zullen worden vervolgd voor de ramp. Onder hen is de bekende Russische rebellencommandant Igor Bezler, die kort voor de ramp telefonisch doorgaf dat er een „vogeltje” aan kwam vliegen. Volgens Ferdinandusse heeft „uitvoerig onderzoek” niet kunnen aantonen „dat dit gesprek daadwerkelijk heeft bijgedragen aan het neerschieten van vlucht MH17”.

Bezler heeft een verklaring afgelegd aan het Joint Investigation Team (JIT), het internationale samenwerkingsverband dat het strafrechtelijk onderzoek doet.

Ook twee Russische inlichtingenofficieren die opereerden in het oosten van Oekraïne onder de schuilnamen ‘Orion’ en ‘Dolfijn’ hebben volgens het OM waarschijnlijk geen rol gespeeld in het neerschieten van MH17. Het onderzoek naar verdachte Volodymyr Tsemach, die door Oekraïne bij een gevangenenruil is uitgeleverd aan Rusland, verkeert nog in een pril stadium. Het JIT rechercheert verder op de bemanning van de Boek-Telar en de „bevelslijn in de Russische Federatie”. Op korte termijn zal dat niet leiden tot nieuwe zaken.

Geen videoverbinding met een van de verdachten

Geen van de vier verdachten is maandag verschenen. Oleg Poelatov laat zich wel vertegenwoordigen tijdens het proces. In de zaal zaten zijn Nederlandse advocaten Boudewijn van Eijck en Sabine ten Doesschate, vergezeld door de Russische advocate Jelena Koetjina, die de Nederlanders assisteert. Via zijn advocaten staat Poelatov in contact met de rechtbank en het OM. Een woordvoerder van de verdediging ontkende echter een bericht van de Russischtalige dienst van de BBC, dat Poelatov bereid is om vanuit Rusland via een videoverbinding een verklaring af te leggen.

Van de andere drie verdachten heeft alleen Doebinski de aanklacht tegen hem zelf in ontvangst genomen. De rechtbank twijfelt er echter niet aan dat alle verdachten op de hoogte zijn van de zaak. „Er mag van worden uitgegaan dat zij vrijwillig afstand hebben gedaan van hun aanwezigheidsrecht”, zo zei rechtbankvoorzitter Hendrik Steenhuis. De rechtbank besloot dat de zaken tegen Girkin, Doebinski en Chartsjenko bij verstek zullen worden gevoerd.

De omstandigheden in Oost-Oekraïne in juli 2014 zullen een grote rol gaan spelen in het proces. Advocaat Boudewijn van Eijck begon in zijn openingswoord aan een lange uiteenzetting over de vele vragen over het nalaten van Oekraïne om het luchtruim te sluiten. Officier van Justitie Ward Ferdinandusse liep alvast vooruit op een eventueel beroep op de ‘combattantenstatus’ door de verdachten, die verwikkeld waren in zware gevechten met het Oekraïense leger. Volgens Ferdinandusse gaat dat verweer niet op: „tot op heden hebben de verdachten in deze zaak nergens gesteld dat zij in juli 2014 reguliere militairen waren die optraden voor een staat” – lees Rusland. Volgens Ferdinandusse heeft het JIT bewijzen gevonden voor grootschalige schendingen van de mensenrechten door de separatisten, waaronder marteling en standrechtelijke executies.

Sneer naar Rusland

Aan het einde van het openingswoord van het OM was er nog een sneer aan het adres van Rusland – zonder dat het land werd genoemd. Moskou ontkent iets met de ramp te maken te hebben; in de afgelopen jaren heeft de Russische regering verschillende alternatieve verklaringen gegeven voor de ramp.

Ferdinandusse sprak van „doelbewust verspreide leugens en desinformatie”. Om te eindigen met een citaat van een Russische schrijver: „Aleksandr Solzjenitsyn zei al dat geweld alleen in stand kan worden gehouden door een leugen.”