Opinie

Politici, geef het paniekvirus geen ruimte

Covid-19 Bij gebrek aan informatie gedijen complottheorieën, en die kunnen dodelijk worden als politici ze bewust aanwakkeren, schrijft
Muurschildering in de Chinese wijk van Rome. De vrouw zegt: „Er is een epidemie van onwetendheid, we moeten onszelf beschermen.” En op het bordje: „#JeNeSuisPasUnVirus” (‘Ik ben geen virus’), een hashtag die racisme tegen Aziaten wegens het coronavirus veroordeelt.
Muurschildering in de Chinese wijk van Rome. De vrouw zegt: „Er is een epidemie van onwetendheid, we moeten onszelf beschermen.” En op het bordje: „#JeNeSuisPasUnVirus” (‘Ik ben geen virus’), een hashtag die racisme tegen Aziaten wegens het coronavirus veroordeelt. Foto Alessandra Magliaro/EPA

Op 1 september 1923 werd in enkele uren een groot deel van Tokio verwoest door een aardbeving. De eerste schokken waren minder dodelijk dan de vuurzee die erna ontstond omdat mensen net bezig waren hun middagmaal te bereiden op fornuizen in houten huisjes. Snel deden allerlei geruchten de ronde, bijvoorbeeld dat Koreanen, een arme en alom gediscrimineerde bevolkingsgroep, de gelegenheid zouden aangrijpen om waterbronnen te vergiftigen en bomaanslagen te plegen. Bendes Japanners, gewapend met messen, bamboesperen en soms revolvers, gingen Koreanen of vermeende Koreanen te lijf. De politie deed niets of deed mee. Zesduizend mensen vonden een gruwelijke dood.

Dit was geen uniek Japans fenomeen. Toen hindoes in Delhi onlangs moslims afslachtten op straat, stelde de overheid zich net zo passief op als in Tokio. En we hoeven niet ver terug te gaan in de Europese of Amerikaanse geschiedenis om voorbeelden van massamoord op veel grotere schaal te vinden.

Irrationele geweldsuitbarstingen beginnen vaak in een sfeer van paniek. En paniek ontstaat dikwijls tijdens een natuurramp of gezondheidscrisis. Bij gebrek aan informatie gedijen complottheorieën, en die worden dodelijk als politici of beambten ze bewust aanwakkeren, zoals in Japan destijds en nu in India, waar Kapil Mishra, politicus van de leidende BJP, dreigde dat als de politie geen korte metten zou maken met een aantal vreedzaam demonstrerende moslims, ‘zijn mensen’ dit karwei wel zouden klaren.

Vluchtelingen

Zou de paniek over het coronavirus ook zulke consequenties kunnen hebben? Tot zover is gelukkig nog niemand door een woedende menigte om zeep geholpen. Maar het gedrag van sommige politici zou ons zorgen moeten baren. De Italiaanse oppositieleider Matteo Salvini – en niet alleen hij – wil ons zonder bewijs laten geloven dat migranten en vluchtelingen de bron zijn van epidemieën. Daarom hekelde hij de regering voor de redding van een paar honderd Afrikaanse vluchtelingen op zee.

En dan is er president Donald Trump. Diens voornaamste zorg is een beurskrach. Daarom was zijn eerste reactie dat het coronavirus een hoax zou zijn van zijn politieke tegenstanders om hem pootje te lichten. Dit is niet de beste manier om het volk voor te lichten, en legt een stevige basis voor complottheorieën. Trumps zoon, Donald jr., ging nog verder. Democraten, zei hij, zouden zich verheugen in de dood van miljoenen mensen, alleen om de president te benadelen. Tom Cotton, een Republikeinse senator uit Arkansas, beweerde dat China het virus als biologisch wapen had gemaakt.

Lees ook: Wil het Witte Huis wel weten hoe de corona-uitbraak verloopt?

‘Jullie mensen’

Wanneer de publieke reactie op zulke absurde uitlatingen te heftig is, worden ze soms enigszins teruggenomen. Maar dan is het kwaad al gesticht. Twee jonge vrouwen werden vorige week in de New-Yorkse subway door een witte bullebak belaagd alleen omdat zij er Oost-Aziatisch uitzagen. Waarom waren zij nog niet aan het coronavirus bezweken, brulde hij, net als „jullie mensen destijds door onze atoombom”.

De man was duidelijk niet goed snik. Je moet hopen dat de meeste Amerikanen zich nooit schuldig zouden maken aan zulke grofheden. Het probleem is evenwel dat als senatoren en andere prominente figuren complottheorieën verspreiden, sommige mensen zich gerechtigd voelen nu te zeggen en te doen wat ze anders misschien wel denken maar niet durven. Er zijn niet veel mensen nodig om een agressieve meute te vormen.

Daarom kun je mensen die moorden in naam van een politieke, religieuze, of raciale theorie niet zomaar afdoen als alleenstaande gekken. Iemand als Anders Breivik, de Noor die in 2011 meer dan 77 mensen vermoordde om de westerse wereld te redden van marxistisch, multicultureel en islamitisch onheil, was een vereenzaamd dwaallicht. Maar de verspreiders van theorieën die zulke mensen aansporen kunnen niet geheel worden vrijgesproken van enige verantwoordelijkheid. Dit geldt voor extremistische imams die hun aanhangers opjutten in een oorlog tegen ongelovigen, en het geldt ook voor politici die ons aanpraten dat onze beschaving wordt bedreigd door migranten die niet alleen een verkeerd geloof, maar ook gevaarlijke ziektes met zich mee zouden brengen.

Lees ook: Het virus trekt aan de noodrem

Bidden tegen aids

Het coronavirus is zeker ernstig. Met name de Amerikaanse regering zou er beter voorstaan als Trump niet zoveel overheidsbanen in de zorg had opgedoekt, waardoor er nu minder experts in besmettelijke ziektes zijn. Maar Trump en zijn aanhangers zijn nu eenmaal wars van experts en wetenschap. Vicepresident Pence, die nu is belast met de taak om het virus in de VS te bedwingen, was de man die de aids-epidemie ooit wilde bestrijden door mensen aan te sporen meer te bidden.

Om deze epidemie het hoofd te bieden zullen we wetenschap harder nodig hebben dan gebeden. Hoge muren en concentratiekampen zijn niet alleen onmenselijk, maar ook niet effectief. En pogingen om de crisis te gebruiken om haat te zaaien kan moorddadige gevolgen hebben. Hard nodig zijn expertise, internationale samenwerking, en politieke leiders die de angst van mensen kalmeren in plaats van ze verder op te zwepen. Precies het tegenovergestelde van wat we nu op veel plaatsen in de wereld zien.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.