Nieuw gevaar: kernkoppen op slagveld

Afschrikking VS-Rusland Om een kernaanval van Rusland te pareren, hebben de VS een atoomwapen ontwikkeld, dat op een onderzeeër is geïnstalleerd.

De Amerikaanse onderzeeboot USS Tennessee, uitgerust met een ‘klein’ atoomwapen.
De Amerikaanse onderzeeboot USS Tennessee, uitgerust met een ‘klein’ atoomwapen. Foto US Navy

Stel: een NAVO-doelwit op Europees grondgebied wordt in een oplopend conflict getroffen door een nucleair wapen. Afzender: het Russische leger. Hoe daarop te reageren? Het Amerikaanse commando kan besluiten het op te nemen voor de bondgenoot en een gelijkwaardig militair doelwit te selecteren om te bestoken met een kernkop. Zolang het ingezette wapen ‘klein’ genoeg is, hoeft die uitwisseling niet te leiden tot een nucleair armageddon.

Dat was in ieder geval het scenario van een ‘mini-oefening’ die in februari werd uitgevoerd in Nebraska. Hooggeplaatste ambtenaren van het Amerikaanse ministerie van Defensie hebben journalisten daarvan onlangs op de hoogte gebracht.

De openbaarheid over deze overweging voor een „ beperkte nucleaire respons” baart opzien onder onderzoekers die zich bezighouden met wapenbeheersing. Zij waarschuwen voor een verschuiving in de positie van de Amerikaanse krijgsmacht over de bereidheid kernwapens in te zetten op het slagveld.

Vanaf de grond, de lucht en de zee

Het Pentagon ligt wakker van recente ontwikkelingen in het Russische kernwapenarsenaal, vertrouwden de anonieme ambtenaren de pers toe. „Niet alleen door het aantal kernkoppen, ook door de verschillende typen. Ze hebben kernwapens die vanaf de grond, de lucht en de zee kunnen worden gelanceerd. Waarom hebben ze er zo veel?” Het antwoord is simpel, volgens Amerikaanse militaire planners: Rusland zou er geen probleem mee hebben atoomwapens in te zetten in de strijd, waar dan ook.

Om „een zeer redelijk” antwoord te hebben op zo’n aanval, hebben de VS een ander kernwapen ontwikkeld. De W76-2 is een aangepaste versie van een ouder atoomwapen. Dit ‘kleine’ model, met een geschatte explosieve lading van zo’n 6 kiloton TNT, is vorig jaar in gebruik genomen door de onderzeeër USS Tennessee. Hoeveel atoomwapens aan boord van de onderzeeër zijn gelegd, wordt niet helder uit het communiqué van de marine.

Of de W76-2 tijdens de Nebraska-oefening werd ‘ingezet’, wilden de functionarissen niet zeggen. Volgens Hans Kristensen, die zich voor de denktank Federation of American Scientists buigt over nucleair beleid, ligt dat wel voor de hand. In een commentaar in The Guardian wijst hij er verder op dat het Amerikaanse Congres binnenkort moet beslissen over een nieuw budget voor aan ander low-yield atoomwapen: „Dit is onderdeel van dat proces.”

Al onder president Obama werd begonnen aan de modernisering van het nucleaire arsenaal. Onder Trump en door de steeds gespannener relatie met Rusland lijken kleine kernwapens geleidelijk aan weer in zwang te zijn gekomen.

In de Koude Oorlog ontwikkelden zowel de VS als de Sovjet-Unie zogeheten tactische kernkoppen. Die waren bijvoorbeeld bedoeld om eerst het strijdterrein te kunnen effenen en het ‘theater’ toegankelijk te maken voor tanks en troepen. Uiteindelijk schrokken de grootmachten terug en spraken ze af de verleiding te beteugelen om nucleaire wapens echt in te zetten. Dit past in de redenering die de meeste analisten volgen: atoomwapens zijn strategische wapens, bedoeld om de vijand af te schrikken, niet om écht gebruikt te worden.

Als kernkoppen worden gezien als slagveldwapens, leidt escalatie volgens die logica tot wederzijdse vernietiging (en uiteindelijk vernietiging van de rest van de wereld). Atoombommen met een verminderde lading, zoals de nu circulerende W76-2, veroorzaken die „glijdende schaal”, waarschuwde een onderzoeker van Harvard in het journal Bulletin of Atomic Scientists.

Dat schrikbeeld zou dichterbij komen omdat de beperkingen op wapenontwikkeling afbrokkelen. Vorig jaar werd het INF-akkoord over middellange-afstandsraketten opgezegd door de VS en Rusland, die elkaar ervan betichtten afspraken stiekem te schenden. Er lijkt weinig animo te zijn voor een vergelijkbaar verdrag.

Er is nog één wapenakkoord tussen de grootmachten van kracht: New START, waarin onder meer is vastgelegd hoeveel kernkoppen operationeel mogen zijn. Zonder die afspraak kunnen de nieuwe tactische kernwapens zonder reprimande op raketten worden geïnstalleerd.

New START loopt begin volgend jaar af. President Poetin zei vorige week in een interview met staatspersbureau TASS opnieuw dat Rusland wil onderhandelen over verlenging. Washington beweegt nog niet, terwijl het Congres zich buigt over een wapenontwikkelingbudget van ruim duizend miljard dollar voor de komende jaren.