Necrologie

Max von Sydow bleef altijd een grimmige schaker met de dood

Max von Sydow, acteur, 1929 – 2020 Zijn samenwerking met filmer Ingmar Bergman maakte Max von Sydow een beroemd acteur. In Hollywood speelde hij memorabele griezel- en slechterik-rollen, van The Exorcist tot Game of Thrones.

Max von Sydow als Chief Justice Fargo in de dystopische science fiction-film ‘Judge Dredd’ uit 1995.
Max von Sydow als Chief Justice Fargo in de dystopische science fiction-film ‘Judge Dredd’ uit 1995. Richard Blanshard/Getty Images

Voor zijn films had Ingmar Bergman een acteur nodig zoals Max von Sydow, zo liet hij ooit weten aan een interviewer, juist omdat Von Sydow als persoon en acteur zo ver af stond van de personages die hij voor Bergman speelde. „Als acteur is Max door en door betrouwbaar. Robuust. Technisch goed toegerust. Als ik een psychopaat had genomen om al die diep psychopathische rollen te spelen zou dat ondraaglijk zijn geworden. Het gaat erom dat je een gebroken man moet spelen, maar hem niet moet zijn.”

Bergmans liefde voor Von Sydow wilde niet zeggen dat hun samenwerking altijd vlekkeloos en zonder wrijving verliep. De regisseur wilde ook weer niet dat Von Sydow té afstandelijk en degelijk zou overkomen. Dan begon hij Von Sydow functioneel wat te sarren en uit te dagen. Bergman: „Druk bij hem ergens waar het pijn doet, of geef hem het gevoel dat hij in een dwangbuis zit, en hij begint te brullen als een leeuw. Door de jaren heen heb ik methoden gevonden om met mijn acteurs te om te gaan.”

Schakende ridder

Von Sydow, die op 90-jarige leeftijd in Frankrijk overleed, speelde zijn beroemdste rol voor Bergman als ridder Antonius Block. Hij worstelt met existentiële vragen en speelt een iconisch schaakspel met de dood in Bergmans beroemde film Het zevende zegel (1957). De film werd bekroond met de Jury Prijs in Cannes en betekende de internationale doorbraak van zowel Bergman als Von Sydow. Hun samenwerking was begonnen in Malmö, en ging door via het koninklijk theater Dramaten in Stockholm, waar Bergman een groot deel van zijn vaste acteurs vandaan haalde. Von Sydow wilde acteren, tegen de zin van zijn ouders. Hij was afkomstig uit een welvarend, academisch milieu.

Het zevende zegel was als een allegorische vertelling die zich afspeelde in de Mideleeuwen en daarmee enigszins een buitenbeentje in Bergmans oeuvre. Von Sydow zou nog 10 films met Bergman maken. Daaronder bevindt zich ook de De maagdenbron waarvoor Bergman in 1960 een Oscar voor beste buitenlandse film kreeg, maar waarvan hij later afstand zou nemen. Von Sydow speelde daarin de krijger Törde, die gruwelijk wraak neemt op de daders na de moord op zijn dochter. Maar zijn beste films met Bergman maakte Von Sydow tegen het einde van de jaren zestig, toen Bergman zijn materiaal veel dichter bij huis ging zoeken.

In Het uur van de wolf (1968) speelt Von Sydow het alter ego van de regisseur: kunstschilder Johan Borg, die teruggetrokken leeft met zijn vrouw Alma (Liv Ullman) op een klein eiland en steeds verder verstrikt raakt in zijn visoenen en nachtmerries; het absolute hoogtepunt van de symbiotische samenwerking tussen Von Sydow en Bergman. De film maakte diepe indruk op David Lynch, die Von Sydow later zou casten voor een rol in Dune (1984). Het uur van de wolf is nauw verwant met Bergmans bijna even goede film Schaamte, eveneens uit 1968. Daarin spelen Von Sydow en Ullman opnieuw een kunstzinnig stel dat op een tamelijk onherbergzaam en geïsoleerd eiland verblijft, waar een burgeroorlog uitbreekt.

Naar Hollywood

In de jaren zeventig kwam de samenwerking met Bergman ten einde. Von Sydow verruilde de Zweedse cinema grotendeels voor een lucratieve carrière in Engelstalige films, al kwam hij in Hollywood zelden in aanmerking voor hoofdrollen. Dat kan niet aan zijn imposante gestalte en diepe stem hebben gelegen. Zeer memorabel was hij als de duivel-uitdrijvende priester Lankester Merrin in The Exorcist (1973). Ook zijn bekroonde rol als een huurmoordenaar die het voorzien heeft op Robert Redford in Three Days of the Condor (1975) is filmliefhebbers nog altijd dierbaar. Zoals zoveel superieure Europese acteurs speelde hij een keer de slechterik in een aflevering van James Bond; in Never Say Never Again (1983).

Een Oscarnominatie als beste acteur kreeg Von Sydow voor zijn rol in het innemende migratieverhaal Pelle, de veroveraar (1987). De associatie met de enigszins verheven ernst en grimmigheid van Het zegende zegel is Von Sydow als acteur nooit helemaal kwijt geraakt. Niet lang geleden was Von Sydow nog te zien in de populaire serie Game of Thrones als het personage Three Eyed Raven, dat de mystieke gave heeft om door de tijd te reizen. Von Sydow zal herinnerd worden voor de buitengewone films, die hij maakte met Ingmar Bergman – en zeker niet alleen vanwege dat ene schaakspel met de dood.