Monsterproces moet waarheid over MH17 blootleggen

MH17-proces Vrijwel zeker zonder de verdachten begint maandag het MH17-proces. De belangrijkste vraag: hoe kon het dat een raket een passagiersvliegtuig neerhaalde, komt waarschijnlijk niet eens aan bod.

Wrakstuk van vlucht MH17.
Wrakstuk van vlucht MH17. Foto Rob Stothard/Getty Images

Na vijf jaar, zeven maanden en eenentwintig dagen is het uur van de waarheid aangebroken. Op 17 juli 2014 werd vlucht MH17 neergeschoten boven Oost-Oekraïne. Maandag begint op het Justitieel Complex Schiphol de strafzaak tegen vier verdachten die volgens het Nederlandse Openbaar Ministerie verantwoordelijk zijn voor de vliegramp, die aan alle 298 inzittenden (onder wie 196 Nederlanders) het leven kostte.

De zitting in zaal D begint maandag hoogstwaarschijnlijk zonder verdachten. Hoofdverdachte Igor Girkin liet eerder weten de Nederlandse rechtbank niet te erkennen. Verdachte Sergej Doebinski, de man die volgens het OM het transport van de Boek-raket organiseerde, zei tegen het AD niet wakker te liggen van het proces: „Ik word er niet warm of koud van. Ik weet dat ik als Russische burger niet kan worden uitgeleverd.”

Het enige tegenspel komt van verdachte Oleg Poelatov. De voormalige officier van de Russische militaire inlichtingendienst GROe heeft laten weten niet zelf in de zittingszaal te verschijnen, maar laat zich wel verdedigen door advocaten Boudewijn van Eijck en Sabine ten Doesschate, bijgestaan in Rusland door de Russische advocate Jelena Koetjina. De advocaten worden betaald door de ‘stichting rechtshulp O. Poelatov’, die is gevestigd in Moskou. Het is onbekend wie er achter deze stichting schuil gaat, mogelijk is het de Russische overheid.

Hoe dan ook, door de deelname van de advocaten staat vast dat er een volwaardig proces komt, waarbij de bewijzen van het Openbaar Ministerie zullen worden getoetst door de verdediging.

Het proces tegen de drie Russische en één Oekraïense verdachte is een rechtszaak naar het Nederlands recht, al had Den Haag dat liever anders gezien. De poging om de verdachten te laten berechten door een VN-tribunaal stuitte echter in 2015 op een Russisch veto in de Veiligheidsraad. Om discussies te voorkomen over welk land de rechtsmacht heeft, hebben Nederland en Oekraïne een verdrag gesloten waarin Kiev de rechtsmacht voor de vervolging en berechting in de MH17-zaak overdraagt aan Nederland.

Lees ook ‘Onderzoeksteam komt met smoking gun’

Levenslange gevangenisstraf

Het gevolg is dat de verdachten worden vervolgd voor artikel 168 (het doen verongelukken van een luchtvaartuig) en 289 (moord) van het Wetboek van Strafrecht. Voor beide delicten kan een levenslange gevangenisstraf worden opgelegd.

Hoewel de zaak maandag van start gaat, zullen de drie rechters eerst nog niet toekomen aan de inhoudelijke behandeling van de zaak. Eerst zullen zij inventariseren of verdachten voor het gerecht zijn verschenen en zullen zij een beslissing nemen over het voeren van de zaak ‘bij verstek’ tegen de verdachten. Daarna volgt de voordracht van de zaak door het Openbaar Ministerie. Bijzonder daarbij is dat de namen van alle 298 slachtoffers zullen worden voorgelezen. Ook komt het OM dan met een ‘openingsstatement’ waarin in grote lijnen zal worden geschetst waarom justitie denkt dat het een zaak heeft.

Hoe de zaak zich verder zal ontwikkelen, hangt af van de wensen van zowel OM, verdediging als de rechtbank zelf, en valt daarom moeilijk te voorspellen. Mogelijk willen Poelatovs advocaten een preliminair verweer voeren, bijvoorbeeld over de rechtsmacht van Nederland in de zaak.

Tijdens het onderzoek heeft het Joint Investigation Team (JIT) – met daarin vertegenwoordigers van Nederland, Oekraïne, Australië, België en Maleisië – verschillende persconferenties gegeven over de resultaten. Daardoor zijn de hoofdlijnen van het ruim 36.000 pagina’s tellende strafdossier bekend.

Volgens Justitie is in de nacht van 16 op 17 juli 2014 een Boek-‘Telar’ (lanceerinstallatie) aangevoerd vanuit Rusland en opgesteld in een veld bij het plaatsje Snizjne in Oost-Oekraïne. Na de crash van de Boeing 777 van Malaysia Airlines werd de Boek in allerijl terug naar Rusland teruggebracht.

Rechters

Het OM voert aan dat de Russen Igor Girkin (49), Sergej Doebinski (57), Oleg Poelatov (53) en de Oekraïener Leonid Chartsjenko (48) allen betrokken zijn bij het aanvoeren en in stelling brengen van de Boek-installatie. Geen van de verdachten wordt er van verdacht de raket persoonlijk te hebben afgevuurd. De Boek-installatie werd waarschijnlijk bediend door Russische militairen, maar wie dat zijn is onbekend. Geen van hen is tot nu toe als verdachte aangemerkt.

Het is daarom heel wel mogelijk dat dit monsterproces geen antwoord zal geven op de kernvraag over de ramp: hoe het heeft kunnen gebeuren dat de bemanning van de Boek-installatie een raket afvuurde op een passagiersvliegtuig dat in een rechte lijn, op ruim tien kilometer hoogte, kwam aanvliegen. Zag de bemanning MH17 aan voor een ánder vliegtuig, bijvoorbeeld een transportvliegtuig van de Oekraïense luchtmacht? Of is er tóch met opzet op de MH17 geschoten?

Lees ook ‘De belangrijkste vraag is wie het bevel gaf om te vuren’

‘Voorwaardelijke opzet’

Het zijn prangende vragen, waarop de nabestaanden van de slachtoffers wellicht nimmer antwoord zullen krijgen. Maar voor een veroordeling is beantwoording niet noodzakelijk. Voor het OM is het transport en het opstellen van de Boek voldoende om de verdachten juridisch aansprakelijk te houden voor het neerschieten van de MH17. En zelfs als wordt aangetoond dat de vier niet de opzet hadden om een passagiersvliegtuig neer te schieten, kan nog altijd een veroordeling voor ‘moord’ volgen. Daarvoor is ‘voorwaardelijke opzet’ – doelbewust het risico nemen dat een burgervliegtuig wordt geraakt – voldoende.

Het kan nog lang gaan duren voordat de rechtbank toekomt aan die vraag. Na twee weken in maart gaat het proces verder op 8 juni. De laatste zittingsdag die de rechtbank Den Haag in zaal D van het Justitieel Complex op Schiphol heeft gereserveerd, is 26 maart 2021. Het is lang niet zeker dat het proces dan zal zijn afgerond.

M.m.v. Eva Cukier

Nabestaanden van de ramp kijken uit naar de rechtszaak

Peter van der Meer ‘‘Ik wil dat de daders achter de tralies komen’

„Het leeft heel erg bij mij”, zegt Peter van der Meer. Hij verloor bij de ramp zijn drie dochters en zijn ex-vrouw. Dagelijks kampt hij met de gevolgen van het verlies. „Laatst was de verjaardag van de middelste, Fleur. Dat is moeilijk.” Van der Meer tempert zijn verwachtingen over het proces opdat hij niet zal worden teleurgesteld. „De eerste stap wordt nu gezet, maar ik probeer sceptisch te zijn. Er kan van alles gebeuren: vertragingstactieken, het wraken van rechters. Je moet eelt op je ziel hebben om dat te verdragen.” Van der Meer is er in het begin niet bij. „Het zijn vooral regiezittingen.” Wel zal hij de zaak via een livestream volgen. Later reist hij zelf naar de rechtszaal, onder meer om van zijn spreekrecht gebruik te maken. „Ik wil laten zien wat er in duigen is gevallen.” Hij hoopt op gerechtigheid. „Er zijn 298 mensen vermoord en daar zaten drie dochters van mij bij. Ik wil dat de daders achter de tralies komen, of in elk geval voor de rest van hun leven worden beperkt in hun vrijheid. Je kunt zoiets niet zomaar doen, je kunt niet ongestraft mensen vermoorden.” Zal de rechtszaak hem persoonlijk verlichting brengen? Hij moet er even over nadenken. „Ik ben regelmatig boos en al ruim vijf jaar onrustig. Als straks alle feiten bekend zijn, hoef ik niet meer op zoek naar de waarheid. Ik denk dat het mij rust geeft.”

Evert van Zijtveld ‘Geen rust als er geen recht wordt gedaan’

„Dat er een begin wordt gemaakt met deze rechtszaak is ontzettend belangrijk voor mijn familie. Wij zullen geen rust vinden als er geen recht wordt gedaan.” Aldus Evert van Zijtveld, die bij de ramp twee kinderen en zijn schoonouders verloor. Hij gaat zeker gebruik maken van het spreekrecht en hij hoopt dat de rechtszaak een einde zal maken aan het „leven in twee werelden”: de dagelijkse wereld die voortdurend verandert, en de wereld van het MH17-dossier, „waarin de tijd lijkt te hebben stilgestaan”. Van Zijtveld: „Geopolitiek kan de kwestie met MH17 niet oplossen. Het oordeel over deze moordpartij moet komen van onafhankelijke rechtspraak. De rechtszaak kan jaren duren, maar als die achter de rug is, zal het ons rust geven.”

Verdediging

Sander van Luik ‘Het gaat ook om wat Rusland in de jaren erna heeft geflikt’

„Ik hoop dat door deze rechtszaak de waarheid boven tafel komt, zodat alle flauwekul die er de laatste jaren is verkocht over de ramp naar het rijk der fabelen kan worden verwezen.” Dat zegt Sander van Luik, die een broer bij de vliegramp verloor. Van Luik maakt deel uit van een ‘werkgroep waarheidsvinding’, van nabestaanden. Eerder plaatste de werkgroep een herinneringsbankje voor de Russische ambassade in Den Haag, alsmede 298 stoelen ter herinnering aan de omgekomen passagiers en bemanning van de Boeing 777 van Malaysia Airlines. Van Luik: „Het verdriet over het verlies van mijn broer is bij mij gedeeltelijk weg. Het gaat nu om rechtvaardigheid.” Het hele MH17-proces is volgens Van Luik „een mix van emoties en van hoe je tegen de wereld aankijkt”. Hij hoopt dat uit de rechtszaak „lessen” kunnen worden getrokken wat betreft vliegveiligheid. De rol van de vier huidige verdachten is volgens hem beperkt. Van Luik: „Of ze ooit in Zutphen of in Breda achter de tralies komen, vind ik niet zo belangrijk. Ze hebben orders uitgevoerd. Natuurlijk hadden deze mensen kunnen vragen aan hun meerderen of het echt de bedoeling was dit toestel uit de lucht te schieten. Maar de verantwoordelijkheid stopt niet bij iemand als Girkin, de belangrijkste verdachte. Waar het om gaat is of de mensen die dit mogelijk hebben gemaakt, zich zelf nog eerlijk in de spiegel kunnen aankijken. Waar het om gaat is niet alleen het neerhalen van het toestel, maar ook om wat Rusland in de jaren erna heeft geflikt. Het heeft alles gedaan om de waarheid te begraven. Dat is uitermate kwalijk. Het getuigt van een overweldigend cynisme. Hoe kan zo’n land op het wereldtoneel ooit serieus worden genomen?”

Interviews