Reportage

‘Cultuur van verkrachting is in Frankrijk levend en wel’

César De commotie over de bekroning van regisseur Roman Polanski heeft een impuls gegeven aan de beweging tegen seksueel geweld tegen vrouwen in Frankrijk. De affaire-Polanski maakt duidelijk hoezeer Frankrijk blijft achterlopen op andere landen.

Demonstranten houden borden vast met verwijzingen naar J'accuse, de film waarvoor Polanski bekroond werd op de Césars.
Demonstranten houden borden vast met verwijzingen naar J'accuse, de film waarvoor Polanski bekroond werd op de Césars. Foto Christophe Petit/EPA

In een achterafzaaltje van de Bourse du Travail vlak bij de Place de la République zijn vrijdagavond tientallen vrouwen druk in de weer met nietmachines. Ze maken spandoeken voor de betoging van zondag, internationale vrouwendag. De Bourse du Travail is een plek die de vakbonden kunnen gebruiken, en veel slogans klinken vertrouwd militant: Solidariteit met de vrouwen overal ter wereld. Nee tegen het patriarchaat. Stop de cultuur van verkrachting.

Maar internationale vrouwendag valt dit jaar op een moment dat Frankrijk meer dan ooit in de ban is van het debat over seksueel geweld tegen vrouwen. Kop van jut is de van verkrachting beschuldigde regisseur Roman Polanski, wiens film J’accuse liefst twaalf keer genomineerd was voor de César, de Franse Oscars. De commotie daarover was zo groot dat de jury van de César half februari collectief aftrad, maar dat voorkwam niet dat Polanski op de ceremonie op 28 februari toch drie prijzen in de wacht heeft gesleept, waaronder die voor de beste regie.

Polanski heeft veel losgemaakt, zegt de 33-jarige Yuna Miralles in de Bourse du Travail. „Wij zien een enorme mobilisatie bij onze militanten, maar ook en vooral bij vrouwen die nooit eerder in actie zijn gekomen. De dag na de César-uitreiking zijn wij overstelpt met vragen van vrouwen die iets wilden doen om uiting te geven aan hun woede.”

Nog meer vrouwen

„De Césars voor Polanski, dat was een signaal naar de vrouwen toe dat er niet naar hen wordt geluisterd. Dat de cultuur van de verkrachting in Frankrijk levend en wel is”, zegt de 24-jarige Laura Jovignot, die net als Miralles deel uitmaakt van het feministisch collectief Nous Toutes – ‘wij allen’ in het vrouwelijk.

De nu 86-jarige Polanski vluchtte in 1978 uit de Verenigde Staten nadat hij daar veroordeeld was voor de verkrachting van een 13-jarig fotomodel in het huis van Jack Nicholson in Los Angeles. De voorbije jaren hebben nog meer vrouwen getuigd dat zij door Polanski zijn verkracht.

Lees ook deze column van filmcriticus Coen van Zwol: Mogen we de nieuwe Polanski nog zien?

De César-uitreiking van 2020 zal de geschiedenis ingaan door de spectaculaire walkout van actrice Adèle Haenel op het moment dat de prijs voor de beste regie aan Polanski werd toegekend. „Bravo pedofilie, bravo”, zei Haenel bij het verlaten van de zaal. Schrijfster en filmmaakster Virginie Despentes, die in 2000 beroemd werd met de toen choquerende film Baise-moi, noemde het in een opiniestuk in de krant Libération „het mooiste moment in 45 jaar geschiedenis” van de César.

De 31-jarige Haenel, zelf genomineerd in de categorie beste actrice, was al een figuur van de #metoo-beweging in Frankrijk sinds zij vorig jaar filmregisseur Christophe Ruggia beschuldigde van ongewenst seksueel gedrag toen zij een kind-actrice was. Nu is Haenel hét gezicht van de beweging geworden. Polanski bekronen, zei Haenel achteraf, „is in het gezicht spugen van alle slachtoffers.”

Puritanisme

Frankrijk zou Frankrijk niet zijn als er niet ook vrouwen waren die de andere kant van het debat opzoeken. In 2018 was Catherine Deneuve een van de honderd ondertekenaars van een open brief in Le Monde die zich afzetten tegen het ‘puritanisme’ van de #metoo-beweging, die in Frankrijk de hashtag #balancetonporc (geef je varken aan) meekreeg.

„Aanhoudend of onhandig versieren is geen misdaad, en hoffelijkheid is geen machistische agressie”, stelde de brief. Deneuve en de anderen klaagden ook de manier aan waarop de media en sociale media voor rechter spelen, waardoor iemands carrière kan worden gefnuikt „voor het aanraken van een knie.”

Vorige week volgde juriste Morgan Tirel in Deneuves voetstappen in tijdschrift Le Point. „Is het nog mogelijk om je in Frankrijk vrij uit te spreken over het filmgebeuren zonder gelyncht te worden op de sociale media”, vraagt Tirel. „Kan men nog bewondering uiten voor het talent van Roman Polanski zonder beschuldigd te worden van medeplichtigheid aan pedofilie?”

Meningen als die van Tirel, zegt Jovignot, „zijn het levende bewijs dat Frankrijk blijft achterlopen op andere landen.”

Bij de uitreikingen van de 45ste Césars werd gedemonstreerd tegen de nominaties en bekroning van Polanski. Foto Christophe Petit/EPA

Één op de twee

Zij verwijst naar de interventie van actrice Blanche Gardin tijdens de uitreiking van de Molière-theaterprijzen in 2017. Gardin merkte toen op dat blijkbaar alleen artiesten een speciale behandeling verdienen. „Niemand zegt ooit over de bakker: goed, hij verkracht soms kinderen, maar hij maakt echt een fantastische baguette.” Het filmpje van Gardin is de voorbije week opnieuw gretig gedeeld op sociale media.

Een ander Polanski-effect was het lanceren op sociale media van een nieuwe hashtag, #jesuisvictime (ik ben een slachtoffer), waaronder tal van vrouwen het verhaal deden van hun verkrachting. Onder hen ook prominente vrouwen als actrice Nadège Beausson-Diagne, bekend van de film Plus Belle La Vie.

„Ik was negen. De vriend van een vriendin van mijn moeder verkrachtte mij regelmatig. Hij zei dat het ons geheim was en dat ik vooral niets tegen mij moeder mocht zeggen. Ik heb niets gezegd”, schreef Beausson-Diagne op Twitter.

Ook het getuigenis van Giulia Foïs, journaliste en auteur van het pas verschenen boek „Je suis une sur deux”, over haar verkrachting op 20-jarige leeftijd, werd druk gedeeld.

„Je suis une sur deux” (Ik ben die één op twee) verwijst naar een rondvraag uit 2018 onder 2.167 vrouwen waaruit blijkt dat bijna één op twee vrouwen in Frankrijk (43 procent) ooit slachtoffer is geweest van ongewenste seksuele intimiteiten. Een enquête van Nous Toutes die vorige week werd gepubliceerd bevestigt dat cijfer: 53 procent van de 100.000 respondenten zegt al eens gepenetreerd te zijn zonder toestemming.

Polanski, Harvey Weinstein, Woody Allen en anderen zullen de gemoederen en het debat blijven beroeren. De feministische beweging in Frankrijk is vastberaden om haar stem luid te laten horen. In Parijs kan je niet naast de feministische graffiti kijken die op muren en rolluiken is aangebracht. Dat is het werk van ‘les colleuses’ – een fenomeen dat in Marseille begon maar zich over heel Frankrijk heeft verspreid.

„De woede borrelde al”, zegt Jovignot in de Bourse du Travail. „Dat men in dat klimaat toch een prijs heeft gegeven aan Polanski heeft extra gechoqueerd.”

Dit is de eerste bijdrage uit Frankrijk van Gert Van Langendonck als onze nieuwe correspondent daar.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: De Franse Oscars in tijden van MeToo

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.