Opinie

Dwarsdenkers zijn overgewaardeerd

Rosanne Hertzberger

Deze week werd ik afgezegd door een organisatie die interesse had getoond om mij als spreker te vragen voor een bijeenkomst. De directeur was bang dat ik de klanten te veel tegen de haren in zou strijken en allerlei vervelende onderwerpen aan zou snijden. Het moest wel een feestelijke bijeenkomst worden en dan zaten ze niet te wachten op al te lastige vragen.

Het was toevallig net een paar dagen voor aanvang van de Boekenweek, met het thema ‘rebellen en dwarsdenkers’. Sommigen scharen mij daar ook onder, ondanks het feit dat ik bij mijn weten nogal mainstream ideeën opschrijf. Ik bedoel: zo rebels kan het toch niet zijn om in een land dat massaal uit pakjes en zakjes kookt op te schrijven dat het best prima is om uit pakjes en zakjes te koken. Wetenschappers zijn het er er eigenlijk wel over eens dat er weinig gevaar schuilt in e-nummers of genetisch gemodificeerd gewas maar ook die opvattingen bleken in boek- of columnvorm toch te shockeren. Zelfs toen ik in een column mijn stem op ’s lands grootste partij motiveerde was dat volgens velen radicaal en opzienbarend. Over die dissonantie tussen wat we doen en wat we opschrijven blijf ik me eigenlijk verbazen.

Het went hoor, dat zogenaamde dwarsdenken. Het blijft een groot genoegen om zo nu en dan verschil te maken in het debat. Het is nog steeds mijn ambitie om wereldkampioen knuppels-in hoenderhokken-smijten te worden.

En toch blijf ik erop neerkijken. Dwarse columns schrijven is toch een veredelde vorm van zijlijn-geklets. Telkens als ik artsen spreek, of werkers in de voedingsmiddelenindustrie, agrariërs, politiemensen, ondernemers, rechters of bewindspersonen, realiseer ik me dat mijn werk uiteindelijk veel bereik heeft maar minimale consequenties. Het is vooral schokkend hoe weinig verantwoordelijkheid wij dwarsdenkers dragen. Uiteindelijk is er maar één vorm van dwarsdenken die er toe doet in de wereld en dat is dwars doen. Niets in het hoenderhok smijten maar er zelf in plaats nemen en daar de boel op stelten zetten. Ik kan u verzekeren: daar is duizendmaal meer moed voor nodig en het is duizendmaal ingewikkelder.

Ik probeerde het: naast dwars schrijven ook dwars doen en het viel vies tegen. Bijvoorbeeld mijn keuze voor radicaal transparante wetenschap. Ik wilde gul delen, de wereld veranderen door samen te werken in plaats van de competitie aan te gaan. Binnen een jaar liep ik al tegen de eerste problemen op. Wie dwars schrijft kan ideeën de wereld inslingeren, wie dwars doet komt er binnen de kortste achter hoe die ideeën in de praktijk floppen. Eventuele uitvindingen die uit dat wetenschappelijk werk voortkwamen bleken non-uitvindingen wanneer ik ze zou delen voordat we ze zouden patenteren. Een nieuw geneesmiddel dat online staat zonder dat iemand het intellectueel eigendom heeft geclaimd zal nooit één patient beter maken, zo drukte elke expert die ik raadpleegde mij op het hart. Delen was niet zomaar een beetje naïef, het was regelrechte waardevernietiging. Om iets te veranderen in de wereld was het essentieel dat ik allereerst mijn bezit afschermde. Daar ging mijn voornemen om elk idee, elk experiment en elke hypothese online te delen. ‘De wereld is van iedereen’ bleek alleen in dromenland waar te zijn.

Het is een frontale botsing van mijn idealen, waar ik me tot op de dag van vandaag zeer ongemakkelijk over voel.

Het betekent ook dat ik steeds meer waardering krijg voor mensen die wel in het hoenderhok zitten en daar belangrijke keuzes maken. Dat is de reden dat managers letterlijk en figuurlijk meer verdienen dan vuilnismannen: vuilnismannen hebben minder lastige keuzes te maken. Ze staan voor kleinere dilemma’s. Ze dragen minder verantwoordelijkheid voor minder mensen. Zelfs voor de directeur die mijn optreden annuleerde kan ik begrip opbrengen. Hij draagt de eindverantwoordelijkheid, ik niet.

Wanneer ik bij een lezing weer eens wordt gevraagd of ik mijn radicale dwarse opvattingen ook eens kan vertalen in praktische tips voor de toehoorders lijkt dat telkens weer uitermate ingewikkeld. Onthoud dat alstublieft deze boekenweek: wij dwarsdenkers worden overgewaardeerd en de dwarsdoeners ondergewaardeerd.

Rosanne Hertzberger is microbioloog.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.