Liever Harry Potter dan Dostojevski? Schaam je niet voor je guilty pleasure

Heimelijke genoegens In de muziek zijn ze gangbaar: de zogeheten guilty pleasures. Aan NRC-lezers vroegen we welke werken ze heimelijk verslonden en met welke boeken ze worstelden.

Illustratie Martien ter Veen

Ulysses, het boek van James Joyce waarin de Latijnse citaten op de eerste bladzijde beginnen, die al snel slechts één van de hindernissen blijken te zijn, het boek waarvan de lezer zich na de wc-scène in hoofdstuk vier begint af te vragen of Dedalus en Bloom nog iets noemenswaardigs gaan meemaken op die 16de juni 1904, om er dan langzamerhand achter te komen dat je dit boek meer leest voor de stijlvariaties dan om het verhaal, een boek dus waarvoor je wel erg veel van literatuur moet houden om de 800 pagina’s te volbrengen, een boek dat al vele malen tot het beste van de moderne Engelstalige literatuur is uitgeroepen, dat boek is ook het werk waarop de meeste NRC-lezers hun tanden stukbijten.

„Ik probeer het elke keer weer. Luktnie”, reageert Jeanne Biessen via Twitter op onze oproep aan lezers om te delen in welke klassieker ze zijn gestrand. Een andere lezer, Thessa van der Windt kwam tot honderd bladzijden voor het eind en miste daardoor het laatste hoofdstuk, dat geheel interpunctieloos is en nog onleesbaarder dan de eerste zin van dit artikel. „Het is het enige boek geweest waarbij onbekenden in de trein me succes wensten met lezen.”

Nu Nederland vanaf zaterdag weer Boekenweek viert, het feest der literatuur, vroegen we lezers naar hun eigen keuzes tussen ‘hoge’ en ‘lage’ werken. Met welke boeken heeft u geworsteld, terwijl u wel vindt dat ze ‘erbij horen’? En welke werken verslindt u heimelijk? Ruim tweehonderd lezers reageerden per mail, op nrc.nl, Instagram, Facebook of Twitter.

Onuitgelezen klassiekers

Bijna zeventig onuitgelezen titels werden er genoemd, waaronder veel klassieke Russen. Te langdradig. Te saai. Misdaad en straf van Dostojevski is bijvoorbeeld de titel die minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Ingrid van Engelshoven (D66) noemde toen we haar vroegen naar haar onuitgelezen klassieker: „Zo briljant geschreven dat iedere zin veel aandacht vraagt.” Een vergelijkbaar argument heeft NRC-hoofdredacteur René Moerland, die Underworld van Don DeLillo nooit uit kreeg.

Lezers noemden verder werken van Salman Rushdie, Robert Musil en Thomas Mann. En vaak vertelden ze erbij dat ze het echt geprobeerd hebben.

Illustratie Martien ter Veen

Sociale status

Waarom lezen we eigenlijk? In onderzoek naar leesmotivatie zegt driekwart van de respondenten te lezen voor de ontspanning. Maar plezier is niet de enige reden. Zo’n twintig procent noemt ook persoonlijke ontwikkeling en een verlangen naar een bredere blik op de wereld als reden. Slechts vijftien procent zegt te lezen om te genieten van taal. Het verhaal blijft voor de meeste lezers van literaire romans belangrijker dan de stijl.

Daarnaast is lezen ook een manier om een identiteit uit te drukken, stelden onderzoekers in Duitsland vast. „Boeken zijn niet alleen goed voor individuele consumptie, maar ook een vorm van sociale media”, schrijven zij. De prominente plek van boekenkasten in de huiskamer, waar het bezoek de ruggen kan scannen, en de titels die mensen bij zich dragen in de trein, zijn signalen voor de sociale status die mensen zichzelf toedichten.

„Juist hoogopgeleide lezers weten waarschijnlijk heel goed wat je geacht wordt literair te vinden en wat niet”, denkt Karina Van Dalen-Oskam, onderzoeker bij het Huygens Instituut voor Nederlandse geschiedenis. „Ik vermoed dat zij niet makkelijk zullen toegeven wat hun guilty pleasures zijn.”

Guilty pleasures

Toch deelden ruim honderd lezers hun heimelijke genoegens met ons. Zo las Floris Tan als tiener de Aardkinderen-reeks van Jean M. Auel. „Het begon met een prachtig verhaal over een vroegmoderne mens die opgroeide in een neanderthalerstam, maar verwerd daarna tot een soort holbewonererotica – een woord dat ik tot op heden nog nooit had neergeschreven. Ik kijk er nu met gelijke delen plezier en schaamte op terug.”

De meestgenoemde guilty pleasure is de Harry Potter-reeks van J.K. Rowling, en er zijn meer kinder- en jeugdseries: Bob Evers, Arendsoog, De Vijf. Op de tweede plaats komt de zevenzussencyclus van Lucinda Riley. Lezer Sofie D’hoore mailt: „Het chicklit-gehalte druipt ervan af. Maar ik begon te lezen en vond het best oké geschreven, gezien het genre. Ik nam me voor om maar één deel te lezen, maar kijk, ik ben benieuwd geworden naar de andere delen terwijl het eerste nog niet uit is. Ik lees het uitsluitend thuis zodat niemand kan zien dat ik dergelijke boeken durf te lezen.”

Opvallend is dat ongeveer de helft van de genoemde heimelijke genoegens door vrouwen is geschreven, terwijl dat bij de literaire werken voor slechts vijf van de 68 genoemde titels geldt, Donna Tartt’s Het Puttertje voorop. Bij minister van Engelshoven zien we dat terug: is Dostojevski haar afknapper, als guilty pleasure las zij Helen Fieldings Het dagboek van Bridget Jones. Hoofdredacteur René Moerland laat de auteurs van zijn guilty pleasures in het midden. Hij leest graag reisgidsen, juist van niet voor de hand liggende bestemmingen. „Kazachstan ofzo.”

Illustratie Martien ter Veen

„Er zijn onderzoeken die laten zien hoe lezers, ook vrouwen dus, van vrouwelijke auteurs minder kwaliteit verwachten dan van mannelijke”, zegt Lisa Kuitert, hoogleraar Boekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In recensies is dat ook terug te zien, zegt ze. Een meesterwerk wordt doorgaans aan een mannelijke auteur toebedacht, terwijl werk van vrouwelijke auteurs sneller in de categorie ontspanning wordt geplaatst.

Lees ook: Mannen en geweld zijn dé ingrediënten voor een bestseller, zeggen algoritmes

Ook uitgevers spelen een rol, aldus Kuitert. „Toen Lucinda Riley in Nederland was, zei ze te hopen dat lezers haar boeken niet alleen op de cover beoordelen.” In de Nederlandse uitgaven kregen die landschappen in pasteltinten mee die eerder bij streekromans dan bij literaire titels passen terwijl de uitgever het boek als literair klassificeerde. „Zelf was ze niet blij met de omslagen, maar de uitgever heeft zich afgevraagd: wie wil ik bereiken, de literaire lezer of de Agatha Christie-liefhebber? Hij koos voor het laatste en met succes. Lezers zouden ook schrikken wanneer Riley in een literair jasje was gestopt.”

Schaamte is nergens voor nodig, meent Huygens-onderzoeker Karina Van Dalen-Oskam: „Ik raad lezers altijd aan om vooral gevarieerd te lezen.” Die reactie kwam ook van lezers die het hele onderscheid tussen literaire meesterwerken en heimelijke genoegens onzinnig vinden. Jorien Sprokholt postte op Facebook: „Guilty pleasure vind ik een bevoogdend, elitair en achterhaald begrip. Het bevordert sociale uitsluiting en het in je eigen bubbel blijven. Dat mag juist wel een tandje minder in deze tijd, toch?

M.m.v. David Haakman