Opinie

Pence speelt Raspoetin, Trump holt de instituties uit

Het collectieve bidden met Pence past in de missie van Trump. Die wil dat ambtenaren niet de staat maar hem persoonlijk dienen, zegt Hubert Smeets.

Hubert Smeets

Kennis is goed, God is beter. Vandaar dat de Amerikaanse vicepresident Pence, die in opdracht van president Trump de griepepidemie moet indammen, tijdens een vergadering van zijn corona-taskforce externe hulp inroept. Iedereen, ook de wetenschappers in het crisisteam, is rond een tafeltje in het Witte Huis in gebed verzonken.

Dank je de koekoek, gnuifden cynici. De groepsbede herinnert aan de Pence die vijf jaar geleden als gouverneur van Indiana te maken kreeg met een aids-uitbraak, lang geen actie ondernam, maar de bevolking wel geruststelde met de boodschap dat hij thuis ging bidden.

Obscurantisme in het Witte Huis: het doet denken aan de macht van geselmonnik Raspoetin aan het hof van de Romanovs in Rusland ruim een eeuw geleden. Om te lachen is dat niet. Het collectieve bidden met Pence is namelijk dienstbaar aan de missie van baas Trump, die willens en wetens bezig is de Amerikaanse staat uit te hollen.

Trump is daarmee behoorlijk op streek, blijkt uit het verhaal ‘How to destroy a governmentin het maandblad The Atlantic. De historicus/journalist George Packer beschrijft hoe de president alle institutionele tegenmachten, die essentieel zijn in een pluriforme democratie, de nek omdraait en ook het professioneel ambtelijke staatsapparaat vernietigt.

Packer is geen columnist maar een serieuze analist. In 2013 verscheen zijn boek De ontluistering van Amerika waarin hij het uiteenspatten van de ‘Amerikaanse droom’ schetste en in feite het huidige anti-institutionele populisme voorspelde. In The Atlantic doet hij uit de doeken hoe dat uitpakt nu het aan de macht is.

Trump spiegelt zich aan The Godfather. Hij omringt zich niet alleen met ja-knikkers – 42 procent van z’n ambassadeurs zijn politieke maatjes, tegen 30 procent onder Obama – hij jaagt ook openlijk op onwelgevallige ambtenaren. Bijvoorbeeld op FBI-souschef McCabe (Republikein) die hij onbekommerd intimideert. Uiteindelijk zelfs via diens echtgenote (kinderarts en Democraat). „Hoe gaat het met je vrouw? Het is lastig een loser te zijn”, vraagt Trump in een van zijn vele directe telefoontjes. Korte tijd later wordt McCabe ontslagen. Hij verliest een deel van zijn pensioenrechten en kan elders geen werk vinden omdat hij door de publieke Twitter-campagne van de president ‘radioactief’ is geworden.

De onderdirecteur van de FBI is niet de enige. Ook andere klassiek Weberiaanse civil servants, die allemaal een eed hebben afgelegd op dienstbaarheid aan de natie en niet aan de president persoonlijk, worden weggewerkt of poetsen zelf de plaat. Er zijn bijna geen ‘volwassenen meer in de kamer’ over. De achterblijvers volgen het adagium ‘bevel is bevel’, elkaar geruststellend dat je heus niet meteen een nazi bent als je gehoorzaamt.

Trumps eerste jaren waren daarom een doorslaand succes. Wordt de president herkozen – en waarom niet – dan kan hij met een vers volksmandaat een tandje bijzetten. Zoals Poetin na zijn eerste herverkiezing in 2004 de teugels in Rusland niet liet vieren maar juist aanhaalde en de lokale democratie de nek omdraaide, zo kan Trump komende termijn de laatste haarden van verzet binnen de overheid zuiveren.

Hilariteit over de zwartekousenmacht in het Witte Huis is dan ook onverstandig. Het idee dat democratische instituties sterker zijn dan presidenten is naïef. In Packers woorden: „Vier jaar is een noodtoestand. Acht jaar is een permanente staat.”

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.