Opinie

In opstand tegen alles en iedereen

Michel Krielaars

Toen in de aula van de Vrije Universiteit orgelspel klonk, was het even alsof ik meester Pennewip in veelvoud zag verschijnen, met het op zijn hoofd dansende pruikje vervangen door een baret. Zo lang was het cortège dat Jacqueline Bel, de nieuwe hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde, afgelopen maandag naar het podium voerde, waar zij op de 200ste geboortedag van Multatuli haar oratie zou houden.

‘Ieder knaap heeft z’n heldeneeuw, en ’t mensdom heeft ’n kieltje gedragen, met ’n jukkraagje’, dacht ik, Multatuli’s Ideën indachtig, bij het zien van zo veel geleerde gewichtigheid, die toch ook in zo’n kieltje gestoken moet zijn geweest.

Aangezien professor Bel haar leerstoel dankt aan de inspanningen van het Multatuli Genootschap, was haar oratie die middag gewijd aan de jarige schrijver en daarom wierp ze haar publiek één groot pak van Sjaalman toe. Het regende ineens hoopgevende ‘ideën’ ter bevordering van de leeslust, waarbij ook Multatuli-liefhebbers als Elsschot, W.F. Hermans en Jan Wolkers voorbijkwamen.

Ineens herinnerde ik me die geweldige passage uit Multatuli’s ‘schelmenroman’ Woutertje Pieterse waarin Wouter door zijn vriendjes, de Hallemannetjes, is opgelicht nadat hij een gulden uit zijn moeders portemonnee heeft gestolen om aan hun investeringsproject mee te kunnen doen: ‘Daar verongelukten in één schipbreuk z’n geweten en z’n hart. Weg, dromen van zedelijke rehabilitatie, weg, gapend “moeders knipje”, weg, houtborend potlood dat ’n opening klieven zou in het hart van lange Ceciel... weg... weg... weg... Alles weg!’

Weg was sinds begin 2019 ook de opleiding Neerlandistiek aan de VU, omdat die geen nut meer zou hebben nu zich nog maar zes eerstejaars studenten hadden aangemeld. Terwijl je zo’n opleiding juist zou verwachten aan die universiteit, waar de tale Kanaäns door de gangen van de bovenste verdieping (de theologiefaculteit) loeit. Vanwege die spagaat betrok professor Bel voor alle zekerheid een tactvolle middenpositie door Multatuli’s weerzin tegen hooggeleerden en dominees (Idee 417: ‘Godsdienst is schadelijk, en wel op twee wijzen: door doen en door niet-doen.’) af te zetten tegen VU-stichter Abraham Kuyper. En wat bleek? Ook Kuyper was, zoals Bel vertelde, een bewonderaar van Multatuli, die net als hij afkomstig was uit de kleine burgerij.

Ter gelegenheid van deze boekenweek, die als thema ‘Rebellen & Dwarsdenkers’ heeft, zou je verwachten dat het werk van Multatuli in grote stapels in de boekwinkel ligt. Maar daar zag ik alleen een herdruk van zijn Minnebrieven en het als altijd interessante tijdschrift Uitgelezen boeken, dat als onderwerp ‘Wie is wie in Max Havelaar’ heeft.

O, stond er maar weer eens een echt opstandige schrijver op, met zo’n goede stijl en een niemand- en nietsontziende geest als Multatuli. Bij hem vergeleken is salonrebel en schrijvende televisiecoryfee Özcan Akyol toch vooral een braaf ventje.

Ik zou dan ook van alle torens willen roepen: lees die Max Havelaar en neem een voorbeeld aan die bestuursambtenaar die in opstand komt tegen zijn superieuren en alles wat Nederlands is, lees Woutertje Pieterse, waar in de persoon van meester Pennewip onze hele domineesmoraal wordt gefileerd.

Multatuli’s verzameld werk omvat vijfentwintig delen. Het is genoeg voor een heel leven. Als lezer heb je niets anders nodig om zowel vermaakt als gesticht te worden.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.