Foto David van Dam

Interview

‘Van afpersing EU door Turkije is geen sprake’

Gerald Knaus Het is puur eigenbelang voor de EU om snel een nieuwe vluchtelingendeal met Turkije te sluiten, zegt de architect van de vorige deal.

De Europese Unie zwicht niet voor afpersing door Turkije als ze een nieuw vluchtelingakkoord sluit met Ankara, maar handelt daarmee voor honderd procent in haar eigen belang. Zo’n nieuw akkoord moet er heel snel komen, wil de situatie niet verder uit de hand lopen.

Dat zegt Gerald Knaus, de architect van de vluchtelingendeal uit 2016, in gesprek met een groep journalisten in Berlijn. Knaus vindt dat de EU „een kapitale strategische fout” heeft gemaakt door Turkije geen zicht te bieden op voortzetting van de betalingen die deel waren van de deal.

„Wie zegt dat het akkoord niet werkte, wijs ik erop dat er in een half jaar een miljoen mensen naar Europa kwamen vóór de EU en Turkije overeenstemming bereikten. Daarna waren het er in een jaar 26.000.

Lees ook: Poetin en Erdogan na urenlange besprekingen eens over wapenstilstand Noord-Syrië

„Het akkoord heeft bijna vier jaar gefunctioneerd, omdat het in het belang was van beide partijen. De EU steunde Turkije bij de opvang en integratie van 3,5 miljoen vluchtelingen met 6 miljard euro. Dat is meer dan de EU ooit heeft uitgegeven voor vluchtelingenhulp.

„Voor Turkije was, en is, dat geld van wezenlijk belang. Voor het bouwen van gezondheidscentra, voor uitkeringen aan vluchtelingen, voor het onderwijs aan 680.000 Syrische kinderen. De EU betaalt ook Turkse les voor Syriërs, waardoor ze meer kansen hebben in Turkije.

„Maar de politieke context is dat steeds meer Turken vragen: blijven die mensen hier, wat is het perspectief? Dat maakt het extra belangrijk dat de Turken zien dat hun regering de kosten niet alleen draagt.

„En wat doet de EU? Eind 2019 was die 6 miljard volgens plan toegewezen. In Brussel sprak men over de begroting voor de komende jaren, maar een verlenging van het akkoord met Turkije leek niet in de plannen voor te komen. Dus in Ankara dacht men: wat krijgen we nou? Een paar weken geleden was bondskanselier Merkel in Turkije en zei ze op een persconferentie met president Erdogan dat Duitsland wel voor verlenging is, maar dat ze helaas geen toezegging van de EU had kunnen meenemen.”

Wat dacht men bij EU?

„Dat vraag je je af! Hoopten ze op het altruïsme van president Erdogan? Terwijl honderdduizenden nieuwe vluchtelingen uit Syrië naar de Turkse grens komen? Of dachten sommige EU-landen: ach, wij krijgen tóch geen vluchtelingen, ze komen allemaal naar Griekenland?

„In Griekenland zeggen nu steeds meer mensen: we laten potentiële migranten zien dat ze hier veel slechter af zijn dan aan de andere kant van de grens, dat het levensgevaarlijk is de grens over te steken. Maar dat is in strijd met wetten en conventies die we in de EU onderschrijven.

„Op die manier krijgen we het Europa dat de Hongaarse premier Orbán voor ogen stond, toen hij in 2015 de vluchtelingencrisis een kans noemde om af te rekenen met het tijdperk van de mensenrechten. Als het recht op asiel zo makkelijk geschrapt kan worden, wat is dan het volgende grondrecht dat sneuvelt?”

De meeste mensen die nu proberen via Griekenland Europa binnen te komen lijken helemaal geen vluchtelingen uit Syrië te zijn.

„Dat zou ons niet moeten verbazen. In 2019 was ook maar een kwart van de mensen die aankwamen op de Griekse eilanden Syriër. De vluchtelingendeal heeft er namelijk toe geleid dat afgelopen jaar 99,5 procent van de Syriërs in Turkije is gebleven. Daar hebben veel Syriërs werk op de informele arbeidsmarkt, daar gaan veel van hun kinderen naar school.”

Wat moet er nu gebeuren?

„Eerst moet de EU zo snel mogelijk een nieuw akkoord met Turkije sluiten. Dat is ook van levensbelang voor Turkije. Lukt het niet de crisis te bezweren dan raakt Turkije verder in een isolement, terwijl het al omgeven wordt door conflicten.

„Chaos aan zijn westgrens kan het er niet bij hebben. Een stabiel Europa is een Turks belang. Wordt de crisis niet bedwongen, dan profiteren er in Europa partijen van die pro-Poetin, anti-Turkije en anti-moslim zijn. In Servië vergelijken kranten de situatie al met veldslagen van eeuwen geleden. Zo wordt stemming gemaakt voor pogroms tegen migranten.

„Als er een nieuw akkoord is, moet er een Europese strategie komen om Griekenland te helpen. De toestand in de opvangkampen op Griekse eilanden is dramatisch slecht. Griekenland kan dat niet meer alleen aan.

Lees ook: Hoe Erdogan migranten terug op de Europese agenda zet

„In Europese landen is het nu heel moeilijk met louter humanitaire argumenten steun te vinden voor opname van vluchtelingen. Politici moeten duidelijk maken dat het ook realpolitik is, een zaak van eigenbelang, omdat het helpt de situatie weer onder controle te krijgen. En ze moeten weerstand bieden aan de populistische reflex dat we afgeperst worden door Turkije. Daarvan is geen sprake, we kunnen alleen samen tot een oplossing komen.

„Ook landen buiten de EU moeten erbij betrokken worden. Canada, Australië en landen als Maleisië moeten ook helpen bij de opvang, als er een nieuwe golf vluchtelingen uit Syrië komt. De Duitse buitenlandse politiek had al maanden bezig moeten zijn om een internationale coalitie te smeden, zoals in 1979 gebeurde voor de Vietnamese bootvluchtelingen.”