Oud Egyptisch racespel stond jarenlang in Californië

Egyptologie Een nieuw onderzocht exemplaar van het oude Egyptische bordspel senet laat versieringen zien uit het Nieuwe Rijk.

Het senetspel van het Rozenkruizers Museum in San Jose heeft opvallende versieringen op de laatste vakjes.
Het senetspel van het Rozenkruizers Museum in San Jose heeft opvallende versieringen op de laatste vakjes. Foto Walter Crist

Decennialang heeft in het Rozenkruizers Museum in San Jose (Californië) een oud Egyptisch senet-spel gestaan, maar het bijzondere spel is nu pas voor het eerst onderzocht. In zijn vorm en zijn versiering blijkt het bordspel precies te passen in een overgangsperiode aan het begin van het Nieuwe Rijk, circa 1550 voor Christus, zo schrijft de Nederlands-Amerikaanse onderzoeker Walter Crist (Universiteit Maastricht) vorige maand in het Journal of Egyptian Archaeology. Het bordspel met zijn drie rijen van tien vakjes bestaat al sinds 3000 voor Christus, maar in het Nieuwe Rijk werd het populairder én kreeg het ook meer religieuze betekenis.

Het spel senet (Egyptisch voor ‘passeren’) geldt als het oudste bekende bordspel ter wereld, al wordt in dat verband ook wel eens verwezen naar een 6.000 jaar oude rij kuiltjes in ’Ain Ghazal in Jordanië, dat het oudst bekende mancala-spel zou kunnen zijn. De spelregels van senet zijn niet helemaal duidelijk, maar het staat wel vast dat een backgammon-achtig racespel is: wie al zijn pionnen het eerst het bord af krijgt, heeft gewonnen. Ieder van de twee spelers krijgt zo’n vijf pionnen die hij over de dertig vakjes moet jagen, met worpen met stokachtige dobbelstenen.

Aangeschaft door een Britse lord

Waar het senet-spel in het Californische museum vandaan komt, is onbekend. Waarschijnlijk is het vóór 1906 door de Britse Lord Amherst in Egypte aangeschaft. Het museum heeft het spel gekocht in 1947 bij een Londens veilinghuis.

Opvallend is dat het spel uit Californië nog wel de oriëntatie heeft van senet-spellen van vóór 1550 voor Christus (met de laatste velden linksboven), maar ook al de typische markeringen op die laatste velden die pas daarna, in het Nieuwe Rijk, gebruikelijk werden.

Die markeringen op het spel zijn de hiërogliefen ‘nfr’ en ‘mw’, en tekeningen van drie zittende mannen en twee zittende mannen: ‘goed’, ‘water’, drie, twee. ‘Nfr’ op vak 26 betekende zo veel als ‘Huis van het goede’, en gaf waarschijnlijk recht op een extra beurt. Het water op vak 27, ‘de waters van chaos’, was juist weer slecht nieuws: pionnen die daar op landden, moesten opnieuw beginnen.

De woorden van een god

Of zoals een Egyptische senet-tekst het uitdrukte, waarschijnlijk in de woorden van een god: „Ik pak zijn spelstukken zodat hij met zijn spelstukken zou verdrinken, ik gooi hem in het water.”

Na deze eerste toevoegingen komen er in de loop der tijd meer bijzondere speelvelden bij, zoals een ‘Huis van de netten’ op vak 16, waar je als je erop terechtkomt een beurt moet overslaan.

Lees ook: In het Huis van Geluk: senet, het ware pyramidespel

Het is ook vanaf het Nieuwe Rijk dat het spel een meer religieuze functie lijkt te krijgen. Zo werd het gebruikelijk het spel te spelen op begrafenissen. Het racespel wordt dan symbool voor de overgang naar de andere wereld. Het wordt in het Nieuwe Rijk expliciet beschreven als de weg van de ‘ba’ – de ziel, afgebeeld als een vogel met mensenhoofd – door het dodenrijk.

Het senetspel kreeg een groeiende religieuze betekenis

Doorgaans worden de uitbreiding van de bijzondere vakjes en de uitgebreidere versiering op de senet-spellen in het Nieuwe Rijk in verband gebracht met deze groeiende religieuze betekenis.

Opvallend is ook dat uit deze tijd veel meer afbeeldingen en fysieke senet-spellen bekend zijn. Sommige spellen zijn ingekrast op vloeren van gebouwen, hetgeen als een bewijs wordt gezien voor een brede populariteit van het spel, niet alleen bij de elite maar ook bij het gewone volk.

Toetanchamon

Het nu geanalyseerde spel lijkt dus uit de begintijd van die nieuwe ontwikkelingen te stammen. Er zijn schitterende Egyptische senet-spellen bekend, soms met blauw faience glas ingelegd, uit circa 1350 voor Christus, uit de tijd van farao Amenhotep III, of het met ivoor ingelegde spel uit het graf van Toetanchamon, dat precies past in een ebbenhouten slee, die als speeltafel kan fungeren.

Het senet-spel uit het Rozenkruizersmuseum is een stuk simpeler. Het is gesneden uit één stuk hout en ziet eruit als een klein tafeltje: 53 × 13 centimeter, en ruim 12 centimeter hoog. De poten zijn inmiddels gedeeltelijk afgebroken. De spelvakken zijn gegraveerd op het tafelblad, en de vier versierde vakjes zijn de enige decoratie. Het hout verkeert niet in al te beste staat.

Lees ook: De race naar het laatste vakje, geschiedenis van bordspellen

Correctie (5 maart 2020): aanvankelijk werd in dit stuk gesproken over het Nieuwe Koninkrijk, maar de juiste Nederlandse benaming voor die derde bloeiperiode in het Oude Egypte is het Nieuwe Rijk (na het Oude Rijk en het Middenrijk). De term is verbeterd.

Correctie 2 (6 maart 2020): op grond van de foto met de lineaal en de opgave van het Rozenkruizersmuseum zelf zijn de maten van het tafeltje verbeterd naar 53 cm, in plaats van de aanvankelijk gegeven 32 cm.