Recensie

Recensie Boeken

Hartverscheurend, maar kritiekloos liefdesverhaal van een avonturier en tot slaaf gemaakte vrouw

Boekenweekgeschenk Annejet van der Zijl reconstrueerde het verhaal van een avonturier uit het Westland, die in de negentiende eeuw een jonge zwarte vrouw uit Charleston vrijkocht.

Gravure van de sociaal-realist Eyre Crowe van de slavenmarkt in Charleston, South Carolina, rond 1860.
Gravure van de sociaal-realist Eyre Crowe van de slavenmarkt in Charleston, South Carolina, rond 1860. Beeld Rischgitz/Getty Images

Het Boekenweekgeschenk Leon en Juliette. Een liefdegeschiedenis van Annejet van der Zijl begint als een jongensboek, zij het een wat gedateerd exemplaar. Een jonge man uit het Westlandse Monster, pal achter het strand onder Den Haag, neemt in 1818 de boot naar de VS om er fortuin te maken. Deze Leon Herckenrath ‘geboren op 6 juni 1800 als derde zoon van een arts van oorspronkelijk Duitse komaf’, volgens Van der Zijl in de wieg gelegd ‘om op avontuur te gaan en nieuwe horizonten te verkennen’, ‘scheepte […] zich in de Rotterdamse haven in op een schoener die de Washington heette’ op weg naar Charleston, South Carolina.

Op het moment dat hij aan boord gaat heeft Leon Herckenrath er nog geen notie van dat Charleston behalve de hoofdstad van South Carolina ook de officieuze hoofdstad van de Noord-Amerikaanse slavenhandel is. Daar aangekomen krijgt Leon een baantje bij ene James Magnan, een plantagehouder die in 1793 Saint-Dominigue ontvluchtte tijdens de Haïtiaanse Revolutie (1791-1804) die tot de onafhankelijke republiek Haïti zou leiden.

In het huishouden van Magnan krijgt Herckenrath binnen de kortste keren gele koorts; hij wordt verzorgd door de tienjarige Juliette; en als hij is hersteld koopt hij het meisje vrij om drie jaar later met haar te trouwen – Juliette is dan veertien.

De ontmoeting tussen Leon Herckenrath en Juliette Louisa McCormick (de achternaam heeft ze van een vriend van de slavenhouder die haar moeder verkrachtte) is de opmaat van de geschiedenis die Van der Zijl reconstrueerde. Vanaf dat moment wordt hun beider leven allengs gecompliceerder – en het verhaal dat Van der Zijl ervan maakte ook.

De wat schoolse stijl van het boek heeft nog effect als Van der Zijl in eenvoudige, directe zinnen beschrijft op welke wijze de zwarte inwoners van Charleston eronder werden gehouden. ‘Ook was er een enorme tredmolen om koren te malen, gaande gehouden door tientallen in lendendoeken geklede gestraften. Wie het moordende tempo niet kon bijhouden en struikelde, bekocht dat met verminkte of verbrijzelde voeten.’

Hollywood

Maar de beperkte lengte van het Boekenweekgeschenk, en ook Van der Zijls vertelwijze, wreekt zich in wat volgt. Van der Zijl moet grondig historisch onderzoek hebben gedaan, maar in Leon & Juliette is er amper ruimte om dat tot uiting te laten komen, en de auteur beperkt zich grotendeels tot het verloop van het liefdesverhaal zoals zij dat heeft gereconstrueerd. Daarmee wordt het verhaal soms redeloos geromantiseerd.

Als Leon op een gegeven moment zijn eer moet verdedigen in een duel – wat de aanleiding was is niet te achterhalen; het duel zelf heeft wel de boeken gehaald – zit Van der Zijl de geliefden al te dicht op de huid: ‘Hun afscheid op de houten veranda van hun huis aan Magazine Street moet dan ook hartbrekend zijn geweest, en de blijdschap en opluchting toen Leon later, misschien gewond maar in ieder geval in leven, weer thuiskwam, des te groter.’ De scène komt behoorlijk uit de lucht vallen. Dat Leon en Juliette hun leven deelden en vele kinderen kregen, betekent niet dat zij hun liefde op een dusdanig Hollywoodachtige wijze beleefden.

Voorstudie

Deze hybride tussen historisch verhaal en al te ingekleurde liefdesgeschiedenis werkt bevreemdend. Dat gevoel wordt nog versterkt door de consequent archaïsche woordkeuze van Van der Zijl. Ze heeft het voortdurend over ‘mulatten’ als het gaat om kinderen van een witte en een zwarte ouder (van het Latijnse ‘mulus’ voor bastaard, ook ‘muilezel’ stamt ervan af), alsof het een roman uit de negentiende eeuw is en niet een hedendaags non-fictiewerk. ‘Kleurlingen’ komt ook voorbij in een beschrijvende passage.

Het zijn woorden die de indruk versterken dat het verhaal van Leon en Juliette enigszins kritiekloos is geromantiseerd, waarbij de auteur naïef voorbijgaat aan de machtsverhoudingen in de vroeg negentiende eeuw in Charleston, en die in eenentwintigste-eeuws Nederland.

Lees ook: Boekenweek 2020: wie is de echte dwarsdenker en wie speelt rebel voor de bühne?

Het verhaal van Leon Herckenrath en zijn vrouw Juliette McCormick is een vondst. Van der Zijl bracht ook enkele geweldige details aan het licht; zo is er tegen het einde een opmerkelijke historische rol weggelegd voor de zoon van Herckenraths compagnon.

Hoeveel Van der Zijl nog meer ontdekte moet nog blijken, want dit Boekenweekgeschenk, schrijft de auteur in haar nawoord, is een voorstudie van een groter boek over de twee geliefden. Het is te hopen dat uit het volgende boek duidelijker spreekt wat de historische feiten zijn, waar het gissen blijft, en hoe je je daar 200 jaar later toe kunt verhouden.