Analyse

Hoe Erdogan migranten terug op de Europese agenda zet

Migratiebeleid De Turkije-deal uit 2016 werkte zó goed dat Europa daarna naliet coherent migratiebeleid te maken. Met zijn straatvechterstijl lijkt de Turkse president ‘Brussel’ nu wakker te hebben geschud.

Zowel de voorzitter van de Europese Raad Charles Michel (links), de voorzitter van het Europees Parlement David Sassoli (onderaan), als de voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen (rechts) togen dinsdag naar de Griekse-Turkse grens om poolshoogte te nemen. De Griekse premier Mitsotakis nam hen per helikopter mee naar Evros, waar zich duizenden migranten hebben verzameld.
Zowel de voorzitter van de Europese Raad Charles Michel (links), de voorzitter van het Europees Parlement David Sassoli (onderaan), als de voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen (rechts) togen dinsdag naar de Griekse-Turkse grens om poolshoogte te nemen. De Griekse premier Mitsotakis nam hen per helikopter mee naar Evros, waar zich duizenden migranten hebben verzameld. Foto Dmitris Papamitsos/EPA

Een week geleden vroeg de Turkse president Erdogan op brutale wijze om aandacht door de grenzen open te gooien voor migranten. Europese politici noemden het chantage, maar gingen, noodgedwongen, toch met hem in gesprek. Wat heeft Erdogan, met de stijl van de straatvechter, tot nu toe bereikt?

Erdogan maakt heel duidelijk wat hij van Europa verwacht: „Als Europese landen de kwestie willen oplossen”, zei hij in het Turkse parlement, „dan moeten ze Turkse inspanningen voor politieke en humanitaire oplossingen in Syrië steunen.”

Charles Michel, de voorzitter van de Europese Raad, reisde woensdag naar Ankara. Tijdens een lang gesprek met Erdogan sprak hij erkenning uit voor de opvang van miljoenen Syrische vluchtelingen in Turkije. Hij verklaarde ook dat Europa klaar staat om de hulp voor Syriërs in Turkije te bespoedigen.

Lees ook deze reportage uit Griekenland: ‘Ook de Grieken kunnen de grens openen’

EU-buitenlandchef Josep Borell, die Michel in Ankara begeleidde, maakte bekend dat de EU 170 miljoen euro beschikbaar stelt, hulp die deels bestemd is voor Noord-Syrië. De EU-Commissaris voor crisismanagement, Janez Lenarcic, bezocht een vluchtelingenopvang in Gaziantep aan de Turks-Syrische grens. Borrell: „Er moet een nieuwe dynamiek komen in de relatie tussen de Europese Unie en Turkije.”

Michel en Erdogan kwamen, aldus de persverklaring van de EU, ook overeen dat de Turkije-deal van kracht blijft en dat dit inspanningen van beide kanten vereist. De EU en Turkije spraken in 2016 af dat Turkije Syrische vluchtelingen niet zou laten doorreizen, in ruil voor financiële steun. Door de grenzen te openen had Turkije de deal tot schrik van Europa op het spel gezet.

Migranten als drukmiddel

Europese politici reageerden verbolgen op het feit dat Turkije migranten als drukmiddel gebruikte, maar er waren er ook die erkenden dat de EU beter had moeten letten op grieven van Erdogan. Ankara heeft achter de schermen maanden geleden al geklaagd over de deal, zei de Duitse minister van Binnenlandse Zaken Horst Seehofer in Brussel, maar dat leidde niet tot genoeg actie.

Borrell erkende dat de Turkije-deal maar gedeeltelijk is uitgevoerd. Afspraken over de toekomstige relatie tussen Turkije en de EU kwamen niet van de grond. En, zei Borrel, de oude afspraken voorzagen niet in de nieuwe crisis rond Idlib, waar het Syrische regime het laatste rebellenbolwerk probeert te overmeesteren. De gevechten hebben tot honderdduizenden nieuwe vluchtelingen geleid. Ook die vereisen nu betrokkenheid van de EU, aldus Borrell.

Michel en Erdogan waren het er over eens dat een duurzaam staakt-het-vuren in Idlib nodig is om de situatie tot rust brengen. Donderdag kwamen de Turkse president en zijn Russische ambtgenoot Vladimir Poetin in Moskou een wapenstilstand voor Noord-Syrië overeen. Deze vrijdag komen de Europese ministers van buitenlandse zaken in spoedzitting bijeen om over de situatie te spreken.

Lees ook deze analyse: EU versus Turkije: hard tegen hard

Erdogans actie heeft ook het debat over het Europese omgang met migranten een nieuwe impuls gegeven. De Turkije-deal werkte de afgelopen jaren zó goed dat de toestroom van migranten daalde en Europa zich met andere zaken ging bezighouden. De migranten verdwenen naar de achtergrond. Tot vorige week.

De conservatieve Griekse premier Mitsotakis profileerde zich als hoeder van de Europese buitengrens. Het leverde hem lof op van Commissievoorziter Ursula von der Leyen die Griekenland een „schild” voor de EU noemde, tijdens het bezoek van een zware EU-delegatie aan de grens.

Het leverde hem ook praktische steun op. De EU maakte snel extra geld beschikbaar, 700 miljoen. En de EU stuurt, via Frontex, extra materieel en manschappen om de grens te helpen bewaken.

Angst voor herhaling

Bang voor een herhaling van de vluchtelingencrisis van 2015 maakten Europese ministers van binnenlandse zaken na spoedberaad woensdagavond duidelijk dat de Europese grenzen dicht blijven. Er melden zich migranten en de EU stuurt vrij snel grenswachten en schepen – dat is weleens anders geweest.

Griekenland bracht zijn Europese bondgenoten ook in ernstige verlegenheid. Aan de grens werd geschoten met traangas en rubberkogels. Er vielen gewonden en een dode. Onderzoeksgroep Bellingcat opperde dat traangas-granaten werden gebruikt, die eerder tot doden en gewonden leidden bij Iraakse demonstraties.

Europese politici haastten zich dan ook te onderstrepen dat de grenzen weliswaar dicht moeten blijven, maar dat elk optreden moet voldoen aan de normen van internationaal recht. Griekenland wil ook een beroep doen op het Europese Verdrag om de asielprocedure op te schorten. Dat kan alleen als de Europese Commissie daarin meegaat – Brusselse juristen studeren al dágen op die kwestie.

De plotselinge concentratie van 25.000 migranten aan de Grieks-Turkse grens onderstreepte ook weer eens dat de EU nog steeds geen coherent migratiebeleid heeft. In het verleden lagen de meningen te ver uiteen. De eurocommissarissen die sinds dit najaar een nieuwe aanloop hiertoe nemen, probeerden de schrik van deze week om te zetten in nieuw momentum.

„We hebben een goed migratiesysteem nodig, een new deal”, zei commissaris Margaritis Schinas. „Europa kan niet twee keer falen als het om zo’n emblematische kwestie gaat.” De EU had in 2015 geen enkel antwoord op de toenmalige crisis, zei hij. „Europa was naakt”. Nu ligt er een lappendeken aan regels en afspraken. Maar dat moet beter. „Er is geen betere gelegenheid dan nu.”

In een cynisch spel met het lot van migranten heeft Erdogan aandacht afgedwongen. Het vraagstuk van miljoenen migranten is daarmee nog niet opgelost, maar zijn signaal is luid en duidelijk ontvangen.