Opinie

Als partijleiders de eigen leden vrezen

Tom-Jan Meeus

Hugo de Jonge wil liever geen lijsttrekkersverkiezing in het CDA. Zo’n gevecht „brengt niet het beste in de partij boven”, vertelde hij zondag in De Balie aan NRC-collega Guus Valk. Je keek ervan op. Zijn concurrent voor het leiderschap, Wopke Hoekstra, heeft veel steun in de CDA-top maar De Jonge ligt vermoedelijk beter bij de leden: een ledenreferendum zou in zijn belang zijn.

In de partij werd dan ook veelbetekenend geknipoogd toen Marja van Bijsterveldt eind vorig jaar met andere partijprominenten in het AD vóór zo’n lijsttrekkersverkiezing pleitte. Van Bijsterveldt was minister van Onderwijs in Balkenende IV (2007-2010) en ontwikkelde destijds een uitstekende band met haar politiek assistent. Die assistent was Hugo de Jonge.

Maar De Jonge is lang niet de enige (kandidaat-)partijleider met beduchtheid voor dit soort strijd, waarbij politici en hun adviseurs vaak verwijzen naar het PvdA-debacle met Lodewijk Asscher en Diederik Samsom in 2016. Vergeten is blijkbaar dat ledenreferenda ook hoogst effectief kunnen zijn. Ze testen leiderschap: zonder de strijd met Rita Verdonk in 2006 was Mark Rutte vermoedelijk nooit premier geworden. Ze geven partijen zuurstof in deprimerende tijden: zie de strijd tussen Sybrand Buma en Mona Keijzer in 2012. Ze doorbreken de neerwaartse spiraal van vergrijzing en ledenverlies waarin zoveel partijen verkeren.

Maar politiek leiders zien partijleden nu eerder als gevaar dan als steun. Dinsdag presenteerden de voorlieden van GroenLinks, SP en PvdA een soort van linkse samenwerking. Het draaide om verzet tegen een belastingvoorstel dat over negen maanden in stemming komt, dus de timing riep vragen op.

Je had de indruk dat Klaver en – vooral – Asscher iets anders voor ogen stond. De PvdA heeft zaterdag congres, GroenLinks een week later, en in beide partijen leuren leden met moties om tot een samengaan dan wel een stembusakkoord van PvdA en GroenLinks te komen. Dit laatste willen de partijleidingen later dit jaar vermoedelijk wel, het eerste absoluut niet, en de presentatie van dinsdag wordt op die congressen, schat ik, hun beste defensieve argument: we werken gráág samen – maar alleen op inhoud.

Vanuit het perspectief van de partijleiders begrijp je dit wel, en het is niet voor het eerst dat partijleden worden bespeeld. Maar het heeft een ongemakkelijke kant. Wie zich realiseert dat FVD sinds kort de grootste ledenpartij is, terwijl traditionele partijen (VVD, CDA, PvdA) al jaren enorm inleveren, weet ook dat leden negeren bij grote politieke beslissingen een keuze voor een langzame zelfmoord van die traditionele partijen is. Geen detail. Zeker niet voor (kandidaat-)partijleiders die claimen de democratie te dienen.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Lotfi El Hamidi.