Faillissement ziekenhuizen toont losse eindjes marktwerking in de zorg

Bankroet ziekenhuizen Verzekeraars, ziekenhuisbestuurders en toezichthouders verloren met hun beperkte taakopvatting de patiënt uit het oog. „Juridisch klopte het wel, maar het deugde niet.”

Het faillissement maakt dat patiënten moeten vertrekken uit het MC Slotervaart.
Het faillissement maakt dat patiënten moeten vertrekken uit het MC Slotervaart. Foto’s Olivier Middendorp

Kille marktwerking zorgde ervoor dat het MC Slotervaart en de MC IJsselmeerziekenhuizen failliet gingen. Dat blijkt uit een onderzoek onder leiding van emeritus hoogleraar corporate governance Jaap van Manen, in opdracht van minister Bruno Bruins (VVD, Medische Zorg).

Het is de jongste in een serie rapporten over de faillissementen in oktober 2018 in Amsterdam en Lelystad. Er ontstond grote politieke verontwaardiging en maatschappelijk ongenoegen toen patiënten halsoverkop verplaatst moesten worden toen de ziekenhuizen met een donderend geraas ineenstortten.

Voorafgaand aan het debacle voerden alle betrokkenen – zorgverzekeraars, toezichthouders, andere ziekenhuizen – allemaal hun wettelijke taak uit, maar ze namen geen gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de patiënten in de ziekenhuizen.

„Juridisch klopte het wel”, zegt Pauline Meurs, hoogleraar bestuur van de gezondheidszorg en lid van de onderzoekscommissie, „maar het deugde niet. Ze dachten: ach, het gaat al jaren financieel slecht met die ziekenhuizen. Het zal wel loslopen.”

Foto Olivier Middendorp

Geen belang

Verzoeken van de twee noodlijdende ziekenhuizen tot samenwerking met omliggende ziekenhuizen werden afgewezen. Omliggende ziekenhuizen hadden geen belang om noodlijdende buren te helpen.

De onderzoekers wijzen op de scheve verhoudingen in de zorg. Ziekenhuizen hebben wel leningen met termijnen, maar moeten ieder jaar middels een contract met de zorgverzekeraar hun inkomsten veilig stellen. De ziekenhuizen uit Amsterdam en Flevoland waren te afhankelijk van zorgverzekeraar Zilveren Kruis. Die beschikte over hun lot. Geen „duurzaam model” van ziekenhuiszorg, volgens de commissie.

„Zilveren Kruis drukte op de prijs”, zegt Mark van Twist, hoogleraar bestuurskunde en lid van de commissie. „Het moest allemaal goedkoper. Maar in een ziekenhuis hoor je te investeren in de kwaliteit. Het ziekenhuis kwam op die manier in een neerwaartse spiraal. Zilveren Kruis had eigenlijk samen met het ziekenhuis een oplossing moeten zoeken.”

De zorgverzekeraar en de ziekenhuizen raakten juist verwikkeld in een jarenlange ruzie over declaraties. Het deed Van Manen denken aan een vechtscheiding, „waar de kinderen, in dit geval de patiënten, de dupe van werden”.

De verzekeraar versnelde het faillissement door een reddingsplan af te wijzen en in één ruk de geldkraan dicht te draaien, door de declaraties te gaan verrekenen. Uit een eerder rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid bleek al dat de verzekeraar destijds niet onderzocht of een abrupte sluiting ook risico’s zou geven voor de veiligheid van patiënten. Zilveren Kruis concludeerde medio 2018 al dat het Slotervaart geen bestaansrecht had. In een intern document berekende de verzekeraar dat de ‘business case’ sluiting 6,5 miljoen euro zou opleveren. Opdoeken had de voorkeur. Of, zoals de Onderzoeksraad voor Veiligheid het formuleerde: „Zilveren Kruis redeneert dat door een faillissement personeel vrijkomt, de zorg ondergebracht kan worden bij andere ziekenhuizen en een deel van de zorg naar verwachting verdampt, wat overcapaciteit uit de markt haalt.”

Niet alleen ziekenhuizen en zorgverzekeraars vatten hun rol te beperkt op, ook toezichthouders faalden volgens Van Manen. De Inspectie, de Nederlandse Zorgautoriteit en het ministerie van Volksgezondheid hadden volgens de commissie „pas veel te laat in de gaten” dat het echt misging. Zij hadden die neerwaartse spiraal kunnen doorbreken. „Het externe toezicht op de financiële huishouding van zorginstellingen is versnipperd en ontoereikend.”

Uiteindelijk kwam het zo ver dat curatoren, met ervaring in de mode-, bloemen- en vastgoedbranche, opeens ziekenhuizen moesten besturen. De commissie is hier stellig over: dat mag nooit meer gebeuren. „Curatoren zijn opgeleid om voor crediteuren, de geldeisers, te knokken”, zegt Van Manen. „Om het patiëntenleed te verzachten, moest juist de portemonnee worden getrokken. Het is een onmogelijke spagaat. Ik denk niet dat toen de faillissementswet werd geschreven, iemand dacht: wat betekent dit voor een ziekenhuis?” Kortom, de marktwerking die de afgelopen jaren werd geïntroduceerd, heeft nog vele losse eindjes.

Uit eerdere onderzoeksrapporten bleek dat de patiëntveiligheid in gevaar was. Jeroen Dijsselbloem, voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, noemde het in december een „ongelooflijk geluk” dat het niet slechter afliep met sommige patiënten. In het Amsterdamse Slotervaart vertrokken flexkrachten abrupt van belangrijke afdelingen zoals de spoedeisende hulp, de intensive care en operatiekamers. Door de chaos kregen twintig patiënten hun chemomedicatie twee weken te laat. Dijsselbloem: „Vaak is het maar net goed gegaan.”

Te zakelijk

Dat de commissie Van Manen naar de martkwerking wijst, betekent niet dat ze vindt dat het hele stelsel op de schop moet. „De verschillende partijen keken naar patiëntenstromen”, legt commissielid Van Twist uit, „bijvoorbeeld: kunnen de knie-operaties straks ook in het Amsterdam UMC? Het werd te zakelijk, ze verloren de individuele patiënt uit het oog. Er moet opnieuw worden gekeken naar het begrip ‘zorgplicht’. Dat gaat niet alleen over genoeg bedden, het gaat ook over individuen van vlees en bloed.”

De commissie deed veertien maanden onderzoek, maar stuitte op een gebrek aan medewerking en het gemis van een wettelijke grondslag om informatie op te vragen. De curatoren van MC IJsselmeerziekenhuizen weigerden een cruciale analyse door adviseur PwC te verstrekken die medio 2018 de basis vormde voor een pauzeverzoek aan de banken en verzekeraars. Verstegen Accountants wilde niet meewerken aan het onderzoek en weigerde zich te laten interviewen.

Gevolg is dat het onderzoeksdossier van betrokken overheden compleet is, maar dat dit niet geldt voor de informatie van betrokken private partijen. Een ander los eindje van de geïntroduceerde marktwerking.

Opvallend is dat de commissie Van Manen uit alle macht probeert om geen boeman aan te wijzen

Na het faillissement kwamen er veel vragen over de precieze rol van Loek Winter en Willem de Boer, die optraden als aandeelhouders én als bestuurders van de overkoepelende groep waar zowel MC Slotervaart als MC IJsselmeerziekenhuizen onder vielen. In een heel andere juridische procedure stelde de rechter vast dat er wanbeleid is gepleegd bij De Seizoenen, een gehandicapteninstelling waar Winter en De Boer ook aandeelhouder zijn en waar zij bestuurlijk bij betrokken waren.

Het is opvallend dat de commissie Van Manen uit alle macht probeert om geen boeman aan te wijzen. Dat viel niet onder de onderzoeksopdracht, aldus de commissie. Het beantwoorden van de schuldvraag had het risico met zich meegebracht dat partijen nog slechter zouden meewerken, zei Van Manen woensdagochtend. Ook Winter en De Boer krijgen in het rapport niet de schuld.