Reportage

Spaanse wet moet einde maken aan machogeweld

Feminisme De nieuwe linkse regering in Madrid wil al het geweld tegen vrouwen aanpakken. „De Spaanse vrouw zal zich beter beschermd voelen.”

Het is even na elf uur dinsdagochtend als Lucia García Suárez voorgaat in het kantoor van de Federacion Mujeres Progresistas in Madrid. In verschillende vertrekken zijn achttien vrouwen aan het werk om slachtoffers van seksueel geweld bij te staan. Achterin de kamer van de psychologe brandt een kaarsje. Twee luie witte stoelen staan tegenover elkaar, aan de muur een rustgevend landschap. Het bijkamertje is gesloten, met de luxaflex naar beneden. Daar krijgt een minderjarige momenteel therapie, legt García uit. Een paar deuren verder wordt telefonisch hulp geboden. Anderen verdiepen zich in juridische stukken.

Lees ook: Een wereld waarin verkrachting overal is en seks er door vergiftigd wordt

Hier huist één van de belangrijkste feministische bewegingen van Spanje, die sinds 1987 voor gelijke rechten voor vrouwen strijdt. Slachtoffers worden zorgvuldig afgeschermd. „Sorry, maar ieder contact met vrouwen is vertrouwelijk”, stelt García. „Dat is de basis van ons werk. We helpen drieduizend slachtoffers per jaar.”

De stemming op het kantoor is goed. Het is een historische dag voor deze en andere ngo’s die de voorbije jaren met hun aanhang de straten vulden uit protest tegen geweld tegen vrouwen. Zondag zullen ze zich op internationale vrouwendag opnieuw manifesteren, maar dit keer om een grootse overwinning te vieren. Dinsdagmiddag presenteerde minister Irene Montero van Gelijkheid een wetsvoorstel dat ‘macho-geweld’ moet tegengaan.

„De tijd dat de rechten van vrouwen in donkere stegen niet meer tellen, zal snel voorbij zijn”, zegt de 32-jarige bewindsvrouwe van het uiterst linkse Unidas Podemos in het regeringspaleis. „Ik ben trots op deze dappere regering. Spanje zal een voorbeeld voor de rest van de wereld zijn.”

Spanje wil voortrekkersrol

Indiening van de Wet voor seksuele vrijheid is het eerste grote wapenfeit van de linkse coalitie die begin dit jaar aantrad. Spanje wil een voortrekkersrol vervullen bij het terugdringen van iedere vorm van seksueel geweld tegen vrouwen. De nieuwe wet voorziet onder andere in het vervolgen van daders door gespecialiseerde rechtbanken. Verder moeten er voldoende crisiscentra komen waar slachtoffers van seksueel geweld 24 uur per dag en 7 dagen per week terechtkunnen.

Spanje zal een voorbeeld voor de rest van de wereld zijn

Het voorstel kan op goedkeuring rekenen van vrijwel alle politieke partijen. Alleen het uiterst rechtse Vox verzet zich tegen het onderscheid tussen mannen en vrouwen in het voorstel. Spanje is hiermee het eerste land in Europa dat het ‘verdrag van Istanbul’ van de Raad van Europa – waarin op 11 mei 2011 werd vastgelegd dat geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld bestreden dient te worden met speciale wetten – in wetgeving wil omzetten. „We waren al pioniers op dit gebied. En dat zetten we nu verder door”, zegt Montero na de ministerraad. „De Spaanse vrouw zal zich beter beschermd voelen dan ooit.”

Lees ook: De veroordeling van Weinstein is een keerpunt

Huiselijk geweld van mannen tegen hun (ex-)vrouw of (ex-)vriendin staat in Spanje al jaren hoog op de politieke agenda. De partijen kozen ervoor ‘partnergeweld’ als een structureel probleem te beschouwen van de maatschappij als geheel – dit in tegenstelling tot landen zoals Nederland, waar het meer in de privécontext wordt gezien. Vanaf 2003 wordt in Spanje officieel het aantal doden door partnergeweld bijgehouden. Sindsdien zijn 1.047 vrouwen door hun echtgenoot of voormalige echtgenoot om het leven gebracht. Een 67-jarige vrouw uit het plaatsje Posadas, die maandag door haar twee jaar ouder ex-man werd doodgestoken was de recentste. Zij was de veertiende in 2020.

'Alleen ja is ja'

De wetgeving voldeed niet tegen alle vormen van seksueel geweld. In 2018 ontstak een storm van protest toen bij een strafzaak tegen vijf mannen uit Sevilla, die in 2016 tijdens het feest van San Fermín in een portiek een 18-jarige vrouw hadden verkracht, bleek dat er volgens de rechters in juridisch opzicht geen sprake was van een verkrachting: er was geen sprake geweest van ‘geweld’ en ‘intimidatie’, waardoor er volgens een wet van 1995 geen vervolging voor verkrachting kón worden uitgesproken. De daders werden later in hoger beroep wel veroordeeld voor verkrachting. De regering beloofde naar aanleiding hiervan wetgeving waarin seks alleen is toegestaan met expliciete wederzijdse toestemming.

Het principe ‘alleen ja is ja’ is onderdeel van het nieuwe wetsvoorstel. Daarmee volgt Spanje het beleid van onder meer Ierland, Zweden en Luxemburg waar dit principe al geldt. „Maar wij gaan nog verder”, zei Montero. „Wij zullen ervoor zorgen dat bij iedere vorm van seks de bewuste toestemming van de vrouw centraal staat. Daar ligt de sleutel van de nieuwe wet.”

Spanje heeft hiermee een lange weg afgelegd sinds de dictatuur van Francisco Franco (1939-1975), wiens regime van vrouwen verwachtte dat ze kinderen baarden, kookten en schoonmaakten. Nog lang daarna werd mannelijk geweld tegen vrouwen als een gegeven ervaren. Nog in de jaren tachtig van de vorige eeuw werd het doden van echtgenotes vaak afgedaan als crime passionel.

Volgens Yolanda Besteiro, voorzitter van de Federacíon Mujeres Progresistas, kwam de ommekeer eind 1997, na de gruwelijke moord op Ana Orantes. Deze 60-jarige vrouw uit Granada had de moed gehad op tv te praten over de mishandelingen in veertig jaar huwelijk. Haar ex-man nam wraak voor die publieke vernedering: hij overgoot haar met benzine en verbrandde haar levend.

„De dood van Orantes maakte heel veel los”, zegt Besteiro. „Ze kwam symbool te staan voor de onderdrukking van heel veel vrouwen. Die wilden zich op die manier niet meer de mond laten snoeren.”

Onder druk van feministische bewegingen kwam er een ministerie van Gelijkheid en vervolgens, in 2004, een wet tegen partnergeweld. Ook in die wet werd al een onderscheid gemaakt tussen mannen en vrouwen. Het is in Spanje alleen een geval van officieel ‘partnergeweld’ als een man zijn vrouw of ex-vrouw iets aan doet. Daarvoor is een aparte infrastructuur opgetuigd, met al aparte wetgeving van kracht zoals het invoeren van heteen speciaal alarmnummer, intensieve begeleiding van slachtoffers en het vervolgen van daders door gespecialiseerde rechtbanken. „Het geweld komt voort uit de patriarchale structuur van de samenleving waarbij de man de vrouw structureel onderdrukt”, stelt Besteiro. „Het was enorm belangrijk dat dit toen al erkend werd. En met de nieuwe wet nogmaals bevestigd.”

Minister Montero had eerder gezegd dat er ook bescherming komt „tegen gevallen van ‘#metoo’ of seksuele agressie van een chef, een oom of een onbekende. Wij strijden niet alleen nationaal, maar ook internationaal voor gelijkheid van de vrouw.” Is het niet paradoxaal om gelijkheid na te streven met een wetsvoorstel dat onderscheid maakt tussen mannen en vrouwen? Montero: „Volgens grote organisaties als de Verenigde Naties, de Europese Unie en de Raad van Europa is er sprake van structureel geweld van mannen tegen vrouwen. Andersom is dat bijna niet het geval. Ieder jaar worden er in Spanje tientallen vrouwen vermoord vanwege het simpele feit dat ze vrouw zijn. Het is gebleken dat je met neutrale wetgeving deze ongelijkheid niet opheft. Dus moeten er wetten worden gecreëerd die de boel wel in balans brengen.”