Opinie

Ongeluk in slow motion

Claudia de Breij

Als vroeger in een land hier ver vandaan een militaire junta de macht greep, begon dat vaak met het veroveren van de belangrijkste radio- en tv-studio’s. Vanuit ons veilige polderland zagen we op het journaal hoe tuig in uniform de president (soms democratisch verkozen, maar meestal de pleger van de vórige staatsgreep) uit zijn paleis werkte, waarop de – inmiddels door het nieuwe bewind gevorderde – omroep mooi verslag kon doen van de vernederende gang van een ooit zo machtig man.

Wie de media heeft, heeft de macht. In hun boek How Democracies Die beschrijven Steven Levitsky en Daniel Ziblatt manieren om een democratie om zeep te helpen. De militaire coup is er een, een andere is via democratische verkiezingen aan de macht komen en dan de democratie de nek omdraaien.

Soms ben ik bang dat wij getuige zijn van een nieuwe variant. Het uithollen van publieke taken door de macht over te laten aan bedrijven, op alle fronten. Bijvoorbeeld: de media.

Neem Facebook. Of Instagram. Of WhatsApp. Al deze bedrijven zijn van Mark Zuckerberg. Die heeft al aangetoond er geen bedrijfsvoering op na te houden die lijkt op een democratische normen- en waardenmaatschappij. Sterker nog, de schandalen rond Cambridge Analytica, de Brexit en de verkiezing van Donald Trump maken duidelijk dat onze gegevens naar de hoogste bieder gaan. (Over Tiktok, Snapchat en Twitter maak ik me ook weinig illusies.) Als je nu de macht wil grijpen hoef je alleen maar genoeg geld te bieden aan Zuckerberg c.s. Waar de militaire junta nog met bivakmutsen van die televisietoren moest abseilen, halen we nu een groot deel van onze nieuwsgaring via onze telefoon. Wie denkt dat hij al zijn nieuws uit de krant haalt en niet beïnvloed wordt door nieuwe media, is even naïef als degene die denkt dat hij niks meekrijgt van reclame rond zijn favoriete tv-programma’s – maar wel ineens dat ene merk pizza van dat spotje met die mooie Italiaanse moeder zit te eten.

We zijn getuige van een ongeluk in slow motion. Waar het verzet in de Tweede Wereldoorlog nog het bevolkingsregister kon overvallen om zo een heleboel mensen onvindbaar te maken voor de bezetter, hebben wij nu onze kaartenbak zelf op Marktplaats gezet. Digitaal onderduiken is onmogelijk; zonder onze mobiele telefoon zouden we geen schuilplaats vinden of verzetsheld kunnen bereiken, dus zijn we traceerbaar als een duif met een chip om zijn pootje: we kunnen overal heen, maar zijn nergens ongezien.

Onze overheid, wij dus eigenlijk, zou de baas moeten zijn over al die gegevens, maar gezien de onnozele ondervragingen van Mark Zuckerberg door leden van het Amerikaanse congres en de eindeloze reeks IT-clusterfucks in ons eigen land denk ik niet dat we in staat zijn dit systeem te resetten. Wij komen niet verder dan het bellen van een behulpzame helpdeskmedewerker die ons vraagt: Heb je hem al een keer aan-en uit gezet?