Recensie

Recensie Beeldende kunst

In Panamarenko’s schetsen kon wél alles

Tentoonstelling Een reeks tentoonstellingen in Antwerpen en Gent over de onlangs overleden Panamarenko toont veertig jaar gracieus proberen en gracieus falen. Panamarenko was uiteindelijk bovenal een levenskunstenaar.

‘Donderwolk’, (1971) van Panamarenko.
‘Donderwolk’, (1971) van Panamarenko. Wim Van Eesbeek

Het had een feestje voor zijn 80ste verjaardag moeten worden maar het liep helaas anders: eind vorig jaar overleed Panamarenko, de geliefde Belgische vliegtuigkunstenaar. Dat maakt de reeds geplande festiviteiten dit jaar in Antwerpen en Gent een postuum eerbetoon. Het SMAK in Gent toont nu zijn tekeningen, een kunsthandel in Antwerpen objecten en tekeningen. Dat zijn het soort schetsen waarop wél alles kan, waarop zijn vreemde machines toch kunnen varen en vliegen. Berekeningen, pijltjes, het ziet er alles technisch doordacht uit – met mate. In de veertig jaar dat Panamarenko zijn sculpturale machines ontwierp, koos hij nooit voor de snelste weg omhoog. Altijd moest alles even langs de verbeelding.

Die omweg resulteerde niet in reguliere vliegtuigvormen, wel in bijvoorbeeld een manshoge katapult, een aeronautisch weinig verantwoord vliegend tapijt, een waterfiets om de Noordzee mee over te fietsen en een zweefauto. Daarmee had hij zo graag eens tussen de bomen in de Peruaanse jungle willen zweven. Ze zijn allemaal te zien in de eerste van meerdere Antwerpse jubileumtentoonstellingen. Daar liggen ook vliegende schoenen, waarmee je rechtstandig zou kunnen opstijgen. In theorie dan. Het zijn het soort vliegdromen waar stripverhalen van gemaakt worden.

Lees ook: Een leven lang probeerde Panamarenko te vliegen

Onvermijdelijke stilstand

Fans worden in deze Antwerpse aftrap ruim bediend. De expositie beslaat de veertig jaar dat hij werkzaam was tot hij op zijn 65ste met pensioen ging en naar eigen zeggen vooral veel tv ging kijken. Zo’n tweehonderd objecten en tekeningen zijn te zien in een galerie annex voormalig theater, op speciaal daartoe neergezette houten podia, dus de ambitie is er. Maar alles op een rijtje oogt het wat bloedeloos. Had het met wat meer drama gepresenteerd mogen zijn – dit zijn wel hemelbestormende vliegmachines hoor – of anders juist poëzie, om de stilte van hun onvermijdelijke stilstand met troost te omringen. Veel achtergrondinformatie over zijn denken is er evenmin. Nu loopt het als uitstalling wat anticlimactisch richting een verkoopdeel en giftshop.

Zonde, want Panamarenko was een bijzonder schepper die spektakel bracht met lichtheid, vlinderdunne vleugels. Het begon in 1965, met happenings in Antwerpen. Henri van Herwegen (1940–2019) was een zelfbenoemd multimiljonair, zonder daar nou financiële redenen voor te hebben, die papieren dichtregels rondstrooide. Al gauw benoemde hij zichzelf tot ballonvaarder en maakte de vliegschoenen die in de tentoonstelling liggen samen met een vliegenierspet – compleet met gouden sterren erop, vleugels en de naam Panamarenko (afgeleid van Pan Am airways plus company, voor een wat Russisch klinkende bijsmaak). En of het nou vloog: de gedachte dat het zou moeten kunnen, volstond. Poëzie was de hoofdzaak.

Vliegschoenen met vliegenierspet. Wim Van Eesbeek

Ruimte om te dromen

Zo wijst deze Belgische Icarus ons erop dat vliegen niet dient om van A naar B te geraken, maar om ruimte om te dromen. Dat maakte hem geliefd. Toen in Antwerpen een paviljoen van de internationaal beroemde Dan Graham aan diggelen ging, vroegen omwonenden of er geen beeld van Panamarenko voor in de plaats kon komen, veel leuker. Zijn Antwerpse tentoonstelling toont de aimabele kant van dat tragi-komische oeuvre: van objecten met stoere namen als V1 Barada Jet tot kleine mechanische vogelmarktvogeltjes, gekooid en gemankeerd.

Als presentatie is het te statisch, wel zie je hoe aansprekend dat veelzijdige oeuvre is. Jezelf willen overstijgen, wie wil dat niet? In deze ontkerkelijkte tijden is de mens zijn eigen kompas, ieder jaagt zijn eigen luchtkastelen na. Maar ergens tussen alle dagelijkse gedoe ligt de ware schoonheid van het bestaan. Dat is wat Panamarenko liet zien. Veertig jaar gracieus proberen en gracieus falen, was hij uiteindelijk bovenal een levenskunstenaar.