Opinie

Geen wonder dat we nu zo in zweven geloven

Maxim Februari

In een Italiaans restaurant overkwam me een wonder. Ik bestelde een fles water. Toen ik met moeite de enigszins scheef zittende dop had opengedraaid, de glazen inschonk en een slok nam, bleek het water wonderbaarlijk te zijn veranderd in wijn. Een welkom wonder was het niet, want ik schrok me te pletter, maar een wonder was het.

Des te opmerkelijker dat ik een paar dagen later een briefje over wonderen in mijn mailbox vond. Iemand had een tentoonstelling in Utrecht bezocht en schreef me een bericht over Christina de Wonderbare, een heilige die na haar dood in het jaar 1224 ten hemel was opgestegen. Niet, zoals andere mensen dat doen, spiritueel, maar fysiek. Haar lichaam zweefde langs de boomtoppen omhoog en mensen zagen haar hangen boven Sint-Truiden. De pastoor moest haar opdracht geven weer naar beneden te komen, anders was ze daar voorgoed blijven hangen.

Nu was ik geboeid. Niet zozeer door Christina, die vanuit haar reliekschrijn in Utrecht nog steeds wonderen schijnt te verrichten, maar door de mogelijkheid van het zweven. Het wonder van de levitatie dat kennelijk samenhangt met heiligheid. Of althans met geloof: denk aan de hoeveelheid vliegende nonnen en zwevende monniken in films. In de jaren zestig schitterde Sally Field in de televisieserie The Flying Nun als een novice die kon vliegen dankzij de aerodynamische vorm van haar nonnenkap.

Lees ook: Door een wonder lijkt het universum even liefdevol, in plaats van onverschillig

Meteen zag ik hoe actueel en urgent leviteren als thema is. Het kan niemand zijn ontgaan dat de belangstelling voor mystieke verschijnselen dit jaar opleeft: overal bespiegelingen over wonderen, toekomstvoorspellingen, visioenen, hallucinaties. Dus let maar eens op, zodra de mode van de astrologie en de ayahuasca voorbij zijn, gaat iedereen leviteren. Dan lopen wij alvast voorop, als we er vandaag mee beginnen.

Marina Abramovic, pionier van de performancekunst, reist niet voor niets volgende week naar Modena; ze gaat een project laten zien rondom de Heilige Theresia, zwevend door de keuken. In 2009 deed Abramovic een paar performances in de keuken van een oud nonnenklooster in Gijón in Spanje, en legde die in drie video’s vast. Op stills uit die video’s zie je Abramovic in navolging van Theresia boven pannen en pollepels zweven; als de boze zuster van Mary Poppins, zoals iemand online snedig opmerkt.

Dit zweven is deels religieus van aard. Bij de Heilige Theresia van Avila begonnen de levitaties als ze diep in gebed was verzonken. In het twintigste hoofdstuk van haar autobiografie schrijft ze over extase, verheffing, vervoering: soms word je zo meegesleept dat je hele lichaam erin meegaat, tot op het punt dat je van de grond wordt opgetild.

Dat gebeurt weliswaar zelden, maar het is gênant en uitputtend, en dus vraagt Theresia aan haar zusters haar te beschermen. Zodra ze aan voelt komen dat God haar in vervoering brengt, schrijft ze, gaat ze op de grond liggen: „de zusters zijn me komen vasthouden”. De extase blijkt echter moeilijk te bedwingen. „Het leek alsof ik onder mijn voeten werd opgetild door een kracht zo sterk dat ik die met niets anders kan vergelijken, heviger dan welke andere spirituele ervaring ook; ik had het gevoel dat ik tot poeder werd vermalen.”

Hoewel Marina Abramovic in navolging van Theresia dus ook boven het fornuis leviteert, doet ze daar vrij laconiek over, want, ja, het werk is een hommage aan de heilige, maar ook aan de keuken van haar grootmoeder. Daar werden volop verhalen verteld, adviezen gegeven, en de toekomst werd er voorspeld aan de hand van koppen zwarte koffie. Niets aan de hand dus. Keukenkunst. Koffiedik kijken.

Lees ook dit interview met Marina Abramovic: ‘Ik ken maar één publiek dat niet volgzaam is, en dat zijn Nederlanders’

Maar helemaal overtuigend is deze laconiciteit van Abramovic niet. Ze zweeft niet zomaar. In haar werk zit duidelijk een zweverige lijn. Ten tijde van WikiLeaks brak dat haar zelfs op. Toen de mails van Hillary Clinton en haar campagneteam in 2016 werden gehackt, bleek Marina Abramovic een uitnodiging te hebben gestuurd aan de broer van Clintons campagnechef. „Ik verheug me zo op het Spirit Cooking-diner bij mij thuis. Denk je dat je me kunt laten weten of je broer ook komt?”

In de handen van de Republikeinen groeide dit Spirit Cooking-diner uit tot een satanische seance. Met een rol voor Hillary Clinton als de Antichrist. Maar daar hadden de Republikeinen nu eens geen gelijk in, want de relatie tussen keuken, lichaam en geest staat stevig in de reguliere traditie. Opgetild worden, meegesleept, vervoerd: het heeft geestelijke aspecten en lichamelijke. Je denken verheft zich en meteen blijk je boven Sint-Truiden te hangen. Het lijkt een wonder, maar het herinnert denkers, sprekers en lezers er vooral aan hoe belichaamd ze zijn.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.