Analyse

Idlib en nieuwe stroom migranten: een ingewikkelde puzzel

EU-Turkije De EU wil een nieuwe vluchtelingenstroom voorkomen. De Grieken krijgen geld, maar het gesprek met Turkije gaat moeizaam.

Maandagmorgen kwam een nieuwe groep migranten aan op Lesbos. Sinds zaterdag zijn enkele honderden migranten vanuit Turkije naar Griekse eilanden in de Egeïsche Zee gevaren.
Maandagmorgen kwam een nieuwe groep migranten aan op Lesbos. Sinds zaterdag zijn enkele honderden migranten vanuit Turkije naar Griekse eilanden in de Egeïsche Zee gevaren. Foto ARIS MESSINIS / AFP

Onder druk van gevechten in Noord-Syrië, onrust aan de Grieks-Turkse grens en dramatische taferelen met vluchtelingebootjes voor de Griekse eilanden, proberen politici op meerdere fronten greep te krijgen op een nieuw hoofdstuk in de vluchtelingencrisis én op de slotfase van de oorlog in Syrië.

In de gesprekken heeft elke partij een eigen belang. Turkije wil hulp in de Syrische oorlog en bij de opvang van vluchtelingen. De EU wil een ongecontroleerde migrantenstroom voorkomen. Rusland wil de Syrische president Assad helpen – en onrust in Europa is voor Moskou prettige bijvangst. De vluchtelingen, vaak slachtoffer van oorlogsgeweld, zijn intussen drukmiddel in onderhandelingen.

Op de vlucht voor oorlogsgeweld hebben miljoenen Syriërs een veilig heenkomen gezocht in Turkije. Nu de oorlog zich in de slotfase bevindt spitst de situatie zich opnieuw toe. Het Syrische regime, gesteund door Rusland, probeert Idlib, het laatste bastion van de oppositie in het noordwesten van Syrië en dicht bij de Turkse grens, weer onder controle te krijgen. Turkije steunt de rebellen en betaalt daar een prijs voor. De afgelopen dagen kwamen tientallen Turkse soldaten om. Turkije zegt dat bij Turkse vergeldingsaanvallen honderd doden zijn gevallen.

Turkije richt zich op Syrische stellingen en probeert directe confrontaties met Rusland te voorkomen. De gevechten spelen zich af op enkele tientallen kilometers van een vluchtelingenkamp. Een militaire escalatie zou tot nog meer doden én meer vluchtelingen leiden.

Donderdag spreekt president Erdogan in Moskou met de Russische president Poetin. Onderzocht wordt of een staakt-het-vuren haalbaar is.

Zijlijn

Europese politici proberen intussen vanaf de zijlijn te helpen. Kanselier Merkel had aangeboden om samen met Frankrijk een gesprek tussen Poetin en Erdogan te organiseren, maar daar zag Poetin niets in. Minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) maakt zich sterk voor de instelling van een no-fly-zone boven Idlib, schrijft hij deze woensdag in NRC. Hoeveel steun er voor dit initiatief is, is nog niet duidelijk, evenmin of Nederland ook actief zou bijdragen aan het bewaken van zo’n zone. De Europese ministers van Buitenlandse Zaken ontmoeten elkaar eind deze week in Zagreb, waar Blok zijn voorstel wil bespreken.

Lees ook het opiniestuk van minister Blok: Stop humanitaire ramp met no-flyzone boven Idlib

Terwijl Turkije dicht bij zijn zuidgrens oorlog voert, heeft het de grenzen met EU-lidstaten Griekenland en Bulgarije geopend voor vluchtelingen en migranten die willen doorreizen. Turkije zet op die manier de EU onder druk om meer steun te bieden bij de opvang van vluchtelingen. Vorige week vroeg Turkije de NAVO-partners al om steun in de strijd om Idlib, hetgeen niet onmiddellijk tot resultaat leidde. Eerder vroeg Turkije de VS om luchtverdedigingssystemen, maar dat verzoek is nog in beraad, aldus de Amerikaanse ambassadeur in Turkije.

Aan de Grieks-Turkse grens kwam het tot botsingen tussen migranten en grensbewakers. Griekenland is vastbesloten de grens dicht te houden. De conservatieve regering van premier Kyriakos Mitsotakis voert een hard migratiebeleid.

Crises in 2015 en 2016

Geen onderwerp heeft het politieke landschap in de EU in de afgelopen jaren zo grondig veranderd als het migratievraagstuk. De herinnering aan de crises van 2015 en 2016 verklaart waarschijnlijk mede waarom de voorzitters van de Europese Raad, de Europese Commissie én het Europees Parlement dinsdagmiddag een bezoek brachten aan de Grieks-Turkse grens. De nieuwe Europese leiders, in het najaar aangetreden, waren in deze nieuwe crisis vrij snel uit de startblokken

Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen zei in Griekenland dat grensbewaking een verantwoordelijkheid is voor heel Europa. „We komen met een duidelijke boodschap van steun en solidariteit”, zei Von der Leyen. „Dit is ook een Europese grens. Ik dank Griekenland dat het het schild van Europa is.” Zij stelde de Griekse premier Mitsotakis 700 miljoen euro in het vooruitzicht, de helft meteen beschikbaar, voor grensbeveiliging en de opvang van migranten.

Het openen van de grenzen wordt in Brussel en Athene gezien als cynische chantage. Premier Rutte wilde het geen chantage noemen, maar zei wel dat niet met het mes op de keel moet worden onderhandeld.

Nederland speelde in 2016, toen de vluchtelingencrisis op een hoogtepunt was, een sleutelrol in een complex akkoord tussen de EU en Turkije. In essentie werd toen afgesproken dat Turkije vluchtelingen zou opvangen in ruil voor financiële steun van de EU. Ook zou de EU vluchtelingen van Turkije (en Griekenland) overnemen. (Zie inzet).

Von der Leyen had maandag gezegd dat de EU zich aan de afspraken heeft gehouden en dat Turkije dat ook moet doen. Maar de EU, zeggen experts, heeft niet veel animo getoond om over de toekomst van de afspraken na te denken, en van de gesprekken over een nieuwe relatie tussen de EU en Turkije is niets terecht gekomen. De EU heeft de afgelopen jaren ook niet benut om een degelijk migratiebeleid op te zetten, zei de Griekse premier dinsdag. Daar moet snel aan gewerkt worden, zei hij.

Ook al wil niemand zich door Erdogan onder druk laten zetten, een oplossing voor het vluchtelingenvraagstuk is zonder Erdogan uiteindelijk ondenkbaar. Net zoals Poetin onmisbaar is voor een oplossing in Idlib.

P 18-19: artikel Blok